Arweiniad byr i Gestyll Canoloesol Y Fflint, Rhuddlan a Dinbych

Adeiladwyd cestyll Y Fflint (SJ 24717333), a Rhuddlan (SJ 02467791) ar orchymyn Edward I, brenin Lloegr, yn ystod ei ymgyrch yng ngogledd Cymru. Adeiladwyd castell Dinbych (SJ 051657) gan Henry de Lacy, Iarll Lincoln a dderbyniodd Rhos a Rhufoniog yn dilyn buddugoliaeth Edward ar Llywelyn ap Gruffydd.

Castell Y Fflint, oedd y cyntaf i'w adeiladu, ym 1277. Saif ar frig creigiog ar aber afon Dyfrdwy ac mae'n bosibl iddo fod yn safle i gastell cynharach. Clostir caerog syml oedd ward allanol y castell ond roedd y ward fewnol yn glostir cryno gyda thwr cadarn ym mhob cornel iddo. Mae'r twr mwyaf, na chafodd ei gwblhau, yn edrych dros y porth bychan. Yn wahanol i'r rhan fwyaf o gestyll, ychydig dystiolaeth gafwyd o adeiladau domestig oddi mewn i'r wardiau. Amgylchynid y castell â ffos ddofn.

Gyda chanolfan sefydlog yn Y Fflint gorchmynnodd Edward I adeiladu ail gastell pwerus, y tro hwn yn Rhuddlan ar lannau afon Clwyd, safle fyddai'n rhoi iddo fynediad i'r môr.

Adeiladwyd y castell rhwng 1277 a 1282 a'r un pryd sythwyd yr afon a'i charthu er mwyn hwyluso mordwyaeth. Cynllun consentrig sydd i'r castell gyda ward fewnol sgwâr a gatws mewn tyrau dwbl gyferbyn â'i gilydd yn y corneli. Mae'r ward allanol, sydd â thyrau bychain sgwâr a thyredau o'i deutu, yn wythonglog o ran siâp oddigerdd lle mae'n ffinio â'r afon. Yno mae'n ymestyn i lawr y llechwedd i amgylchynu fflodiart a doc i'r llongau. Mae muriau'r ward allanol wedi eu dinistrio ond mae olion y ffos i'w gweld o hyd ar yr ochr sydd bellaf o'r afon.

Gerllaw mae gweddillion Twtil, sef castell o bren a phridd a adeiladwyd gan Robert o Ruddlan ym 1086.

Cafodd Castell Dinbych ei adeiladu gyda chymorth y Brenin Edward a'i benseiri meini ym 1282. Pan adeiladwyd ef gyntaf roedd ei amddiffynfeydd yn cydio â rhai'r dref gaerog ei hun ond newidiwyd y cynllun i gynnwys croes-amddiffyniadau gyda thyrau amlochrog i roi diogelwch ychwanegol ar ochr y dref. Mae'r gatws yn anarferol gan fod iddo dri llawr.

Mynediad a Pharcio
Saif Castell Y Fflint ar ymylon aber afon Dyfrdwy yn nhref Y Fflint. Gellir mynd ato oddi ar yr A548. Wrth deithio tua'r gorllewin rhaid troi i'r dde yn y dref lle ceir mynegbost i'r castell. Mae maes parcio gerllaw'r castell. Mae'n agored bob amser.
Saif Castell Rhuddlan ar lan gogleddol afon Clwyd ar gyrion tref Rhuddlan ac i'r de o'r A547. Ceir mynegbost ato o'r ffordd ac mae iddo ei faes parcio ei hun. Mae ar agor yn ystod yr Haf yn unig, o 10 y bore tan 5 y prynhawn.
Saif Castell Dinbych o fewn tref Dinbych, i'r de o sgwâr y dref a thua'r hen ysbyty. Ceir mynegbyst ato o ganol y dref, a cheir maes parcio da gerllaw'r castell. Oriau agor arferol yw 10 y bore i 5 y prynhawn.

Dylid holi Cadw ynglyn â'r oriau agor. Gall partïon ysgol gael mynediad am ddim i safleoedd Cadw trwy archebu ymlaen llaw. Ffôn 01222 450859. Mapiau Landranger 116 a 117 Yr Arolwg Ordnans

Mae'r cofnod safleoedd a henebion (CSH) ar gyfer Powys a gogledd-ddwyrain Cymru (Clwyd gynt) yn cael ei chasglu a'i chynnal gan Ymddiriedolaeth Archeolegol Clwyd-Powys. Mae'n amcanu at ddarparu catalog cynhwysfawr o safleoedd a darganfyddiadau archeolegol a hanesyddol o bob cyfnod. Mae'r wybodaeth sydd ar gael yn yr Archif yn uniongyrchol berthnasol i feysydd astudiaeth mewn ysgolion a sefydliadau addysg uwch.

Mae'r Ymddiriedolaeth yn croesawu ymholiadau gan aelodau o'r cyhoedd, athrawon, myfyrwyr ac ymchwilwyr sydd angen gwybodaeth sy'n berthnasol i'w hastudiaethau. Am wybodaeth a chyngor pellach cysyllter â:-

Mae'r Ymddiriedolaeth yn ddiolchgar i Fwrdd yr Iaith Gymraeg sydd wedi cyfrannu tuag at gost y cyhoeddiad hwn.

Paratowyd y wybodaeth hon gan Caroline Earwood a Neville Townsend ar gyfer Ymddiriedolaeth Archaeolegol Clwyd-Powys. Cewch atgynhyrchu’r deunyddiau hyn i ddibenion addysgol yn rhydd oddi wrth hawlfraint.