Arweiniad byr i Foel Fenlli a bryngaerydd Bryniau Clwyd

Ar hyd crib Bryniau Clwyd mae cadwyn o fryngaerydd o Oes yr Haearn ac mae modd mynd atynt ar hyd llwybrau cyhoeddus. Saif rhai ohonynt o fewn Parc Gwledig Moel Famau. Saif Moel Fenlli tua phen deheuol Bryniau Clwyd. Gyda'r maes parcio islaw'r fryngaer mae hwn yn fan cychwyn da i archwilio nifer o'r bryngaerydd.

Bryngaer Moel Fenlli (NGR SJ 163 601). Fe'i hamddiffynnir gan gyfres o gloddiau a ffosydd sy'n amgylchynu tua 9.7 hectar. Mae'n debyg i'r rhagfuriau fod yn symlach yn wreiddiol ond iddynt gael eu hailadeiladu lawer gwaith. Mae'r unig fynedfa ar ochr orllewinol y gaer; mae i'r ochr hon glawdd mewndro er mwyn rhoi diogelwch ychwanegol i'r amddiffynwyr. Wrth gloddio yma ym 1879 darganfuwyd wyneb ffordd a arweiniai drwy'r porth gorllewinol. Ceir nifer o lwyfannau crwn oddi mewn i'r gaer ac arnynt byddid wedi adeiladu tai, o bren neu o gerrig. Hefyd mae ffynnon ger canol y gaer ac yn y pen dwyreiniol mae carnedd sy'n dyddio'n ôl cyn Oes yr Haearn. Parheid i feddiannu Moel Fenlli yn ystod y cyfnod Brythonaidd-Rufeinig. Wrth gloddio yma ym 1879 cafwyd darganfyddiadau Rhufeinig yn dyddio'n ôl mor bell â'r 4edd ganrif OC.

Mae bryngaerydd eraill o Oes yr Haearn ar fryniau Clwyd yn cynnwys:-

Moel y Gaer (NGR SJ 148 617) - saif ar bentir a gellir mynd ati o gyfeiriad y dwyrain ar hyd culdir sydd wedi ei amddiffyn â gwrthglawdd ychwanegol.

Moel Arthur (NGR SJ 145 660) - bryngaer gyda dau wrthglawdd a mynedfa fewndro yn y gogledd-ddwyrain. Fe'i cloddiwyd yn rhannol ym 1849 pan ddadorchuddiwyd waliau cerrig a darganfyddiadau o Oes yr Haearn.

Pen y Cloddiau (NGR SJ 128 676) - rhagfuriau amlgloddiog o gwmpas arwynebedd o tua 20 hectar. Mae dau glwstwr o gytiau yn rhan gogledd-ddwyreiniol y gaer a mynedfa ddeheuol gyda siamberi gwarchod.

Mynediad a Pharcio
Mae mynediad i Foel Fenlli ar hyd ffordd wledig rhwng Llanbedr Dyffryn Clwyd a Thafarn Gelyn. Wrth deithio o Lanbedr Dyffryn Clwyd dylid troi oddi ar yr A494 yn union ar ôl pasio'r eglwys a dringo'n serth i Barc Gwledig Moel Famau. Mae yma ddau faes parcio, un o bobtu'r ffordd, islaw i fryngaer Moel Fenlli. Saif y fryngaer i'r de o'r ffordd. Hefyd mae modd mynd yno trwy droi tua'r gogledd oddi ar yr A494 yn Nhafarn Gelyn a chyrraedd y meysydd parcio o gyfeiriad y dwyrain. Nid yw'r daith hon mor serth. Mae'r ffordd a'r meysydd parcio yn addas i geir a bysiau mini yn unig.
Ceir mynegbyst i'r llwybr troed at Foel Fenlli o ben pellaf y mwyaf dwyreiniol o'r ddau faes parcio. Mae'r llwybr yn amlwg er yn serth. Ceir mynegbyst i'r llwybr troed tua'r gogledd ar hyd Bryniau Clwyd ar ochr arall y ffordd. Mae'r bryngaerydd eraill i'w gweld ar hyd y llwybr hwn.
Cymer tua 20 i 30 munud i ddringo at Foel Fenlli. Mae tua 6 cilomedr rhwng Moel Fenlli a Phen y Cloddiau ac mae esgidiau da yn angenrheidiol. Map Landranger 116 Yr Arolwg Ordnans. Dinbych a Bae Colwyn.

Mae'r cofnod safleoedd a henebion (CSH) ar gyfer Powys a gogledd-ddwyrain Cymru (Clwyd gynt) yn cael ei chasglu a'i chynnal gan Ymddiriedolaeth Archeolegol Clwyd-Powys. Mae'n amcanu at ddarparu catalog cynhwysfawr o safleoedd a darganfyddiadau archeolegol a hanesyddol o bob cyfnod. Mae'r wybodaeth sydd ar gael yn yr Archif yn uniongyrchol berthnasol i feysydd astudiaeth mewn ysgolion a sefydliadau addysg uwch.

Mae'r Ymddiriedolaeth yn croesawu ymholiadau gan aelodau o'r cyhoedd, athrawon, myfyrwyr ac ymchwilwyr sydd angen gwybodaeth sy'n berthnasol i'w hastudiaethau. Am wybodaeth a chyngor pellach cysyllter â:-

Mae'r Ymddiriedolaeth yn ddiolchgar i Fwrdd yr Iaith Gymraeg sydd wedi cyfrannu tuag at gost y cyhoeddiad hwn.

Paratowyd y wybodaeth hon gan Caroline Earwood a Neville Townsend ar gyfer Ymddiriedolaeth Archaeolegol Clwyd-Powys. Cewch atgynhyrchu’r deunyddiau hyn i ddibenion addysgol yn rhydd oddi wrth hawlfraint.