Arweiniad byr i Gastell Dinas Brân

Mae Castell Dinas Bran (NGR SJ 222 430) yn fryngaer ac yn gastell canoloesol. Saif yr amddiffynfeydd o Oes yr Haearn a'r castell canoloesol yn uchel uwchlaw dyffryn Dyfrdwy gan edrych dros Langollen. Saif y castell ar lwyfan hirsgwâr hir a allai fod wedi ei lefelu â llaw. Mae'r tir yn syrthio'n serth o bobtu ond yn arbennig felly tua'r gogledd gyda'i glogwyni a'i greigiau. Mae'r safle yn henebyn rhestredig.

Mae i'r Fryngaer un clawdd a ffos yn amgylchynu arwynebedd o tua 1.5 hectar. I'r de ac i'r gorllewin ceir yr amddiffynfeydd mwyaf sylweddol, gymaint ag 8 medr o uchder mewn mannau. Saif y fynedfa yng nghornel de-orllewinol y gaer ac fe'i hamddiffynnir â chlawdd sy'n troi at i mewn. Tua'r gogledd amddiffynnir y gaer gan serthrwydd naturiol y tir ac nid oedd angen gwrthgloddiau amddiffynnol.

Adeiladwyd y Castell tua diwedd y 13eg ganrif gan dywysogion Powys Fadog a hwn oedd safle cyfarfod rhwng meibion Gruffudd Maelor ym 1270 pan roesant diroedd Maelor Saesneg i gadw eu mam, Emma Audley. Yn ystod y rhyfeloedd rhwng Llywelyn ap Gruffydd, Tywysog Cymru ac Edward I, brenin Lloegr, llosgwyd y castell gan y Cymry cyn iddo gael ei gipio ym 1277 gan Henry de Lacy, iarll Lincoln. Ni chafodd ei atgyweirio ac ni chafodd ei ddefnyddio ar ôl wythdegau'r 13eg ganrif.

Mae'r castell yn cynnwys iard neu feili gyda'r prif adeiladau wedi eu gosod ar hyd y pen dwyreiniol a chyda thwr wedi ei godi ran o'r ffordd ar hyd y cysylltfur deheuol. Y twr yw'r rhan mwyaf trawiadol o'r gweddillion sy'n sefyll; yn wreiddiol ymestynnai i'r de o'r cysylltfur. I'r dwyrain o'r twr roedd adeilad hirsgwâr mawr gyda ffenestri tua'r de. Efallai mai neuadd neu gapel oedd hwn. Adeilad sgwâr mawr yw'r gorthwr wedi ei osod yn rhan de-ddwyreiniol y castell; dim ond y mur gorllewinol a rhan o'r un deheuol sydd wedi goroesi i unrhyw uchder. Ar y tu allan i'r mur deheuol mae bwtres llydan sy'n cynnwys tyllau tywallt ar gyfer pâr o dai bach. Saif y fynedfa wreiddiol i'r gorthwr ar yr ochr orllewinol lle mae olion grisiau i'w gweld o hyd. Mae'r gatws yn y gornel gogledd-ddwyreiniol gyda thyrrau crwn o bobtu iddo. Amddiffynnid y castell gan ffos ddofn wedi ei thorri i'r graig ar yr ochrau dwyreiniol a deheuol.

Mynediad a pharcio
Ceir ffordd gul, serth tuag at y castell ac mae modd mynd ati o ddau gyfeiriad. Un dewis yw troi tua'r gogledd oddi ar yr A539 yn Nhrefor Uchaf (i'r dwyrain o Langollen); heibio i dafarn ar y gornel, ac yna dringo tua'r gorllewin dan Greigiau Eglwyseg.
Mae modd parcio ychydig geir neu fws mini ar ochr ddwyreiniol y llwybr cyhoeddus sy'n arwain i fyny i'r castell. Y dewis arall yw oddi ar yr A539 i'r gorllewin o Langollen, gan droi i fyny'r ffordd fechan ym Mhentrefelin ac yna tua'r dwyrain dan Greigiau Eglwyseg i'r un maes parcio (NGR SJ 228 433). Nid yw'r ffordd na'r maes parcio yn addas ar gyfer bysus.
Mae modd mynd at y castell a'r fryngaer ar hyd llwybr cyhoeddus sy'n arwain oddi ar lôn gul sy'n rhedeg tua'r de oddi ar y ffordd fechan. Mae “Castell Dinas Brân” wedi ei enwi ar arwyddbost y llwybr sy'n dringo i fyny llethr de-ddwyreiniol y bryn. Mae angen esgidiau da i ddringo yma.
Cymer y daith tua 15 i 25 munud bob ffordd.
Gellid cyfuno ymweliad â’r safle hwn â thaith faes ddaearyddol i Greigiau Eglwyseg a/neu ag ymweliad ag Abaty Glyn y Groes sydd i'r gorllewin o Langollen. Map Landranger 117 Yr Arolwg Ordnans Caer, Wrecsam a'r cyffiniau

Mae'r cofnod safleoedd a henebion (CSH) ar gyfer Powys a gogledd-ddwyrain Cymru (Clwyd gynt) yn cael ei chasglu a'i chynnal gan Ymddiriedolaeth Archeolegol Clwyd-Powys. Mae'n amcanu at ddarparu catalog cynhwysfawr o safleoedd a darganfyddiadau archeolegol a hanesyddol o bob cyfnod. Mae'r wybodaeth sydd ar gael yn yr Archif yn uniongyrchol berthnasol i feysydd astudiaeth mewn ysgolion a sefydliadau addysg uwch.

Mae'r Ymddiriedolaeth yn croesawu ymholiadau gan aelodau o'r cyhoedd, athrawon, myfyrwyr ac ymchwilwyr sydd angen gwybodaeth sy'n berthnasol i'w hastudiaethau. Am wybodaeth a chyngor pellach cysyllter â:-

Mae'r Ymddiriedolaeth yn ddiolchgar i Fwrdd yr Iaith Gymraeg sydd wedi cyfrannu tuag at gost y cyhoeddiad hwn.

Paratowyd y wybodaeth hon gan Caroline Earwood a Neville Townsend ar gyfer Ymddiriedolaeth Archaeolegol Clwyd-Powys. Cewch atgynhyrchu’r deunyddiau hyn i ddibenion addysgol yn rhydd oddi wrth hawlfraint.