Cymraeg / English
CPAT logo

Arweiniad byr i Hen Domen, Trefaldwyn

gan Ymddiriedolaeth Archaeolegol Clwyd-Powys

a motte and bailey


Saif Hen Domen (SO 214 981) i'r gorllewin o dref Trefaldwyn. Erbyn hyn mae beth fu unwaith yn gastell pren, yn domen fawr o bridd (tua 8 medr o uchder a 40 medr ar draws) gyda chloddweithiau'r beili. Y safle hwn, sydd erbyn hyn wedi ei orchuddio yn rhannol choed, yw'r safle castell pren sydd wedi ei gloddio helaethaf ym Mhrydain. Roedd hwn yn lleoliad pwysig, i'r dwyrain o'r bron o'r rhyd dros afon Hafren, a elwir Rhyd Whyman.

Adeiladwyd Hen Domen yn y 1070au (yn fuan ar l y goncwest Normanaidd) gan Roger, Iarll Amwythig, a'i galwodd yn Montgomery ar l enw ei gartref yn Ffrainc. Roedd Roger o Drefaldwyn yn arglwydd ar ddarnau helaeth o diroedd Powys ac yn uchelwr pwysig yn y byd Normanaidd newydd. Daeth y castell yn eiddo i'r goron ym 1102 pan wrthryfelodd Roger o Drefaldwyn yn erbyn y brenin. Yna bu'r castell ym meddiant teulu'r de Boulers hyd at 1207. Ym 1215 daeth yr ardal dan reolaeth y Cymry ac adfeiliodd y castell er iddo gael ei ailfeddiannu am gyfnod byr ym 1223 pan ddaeth yr ardal yn l dan reolaeth y Saeson ac adeiladwyd castell newydd Trefaldwyn.

Heddiw mae'r safle yn cynnwys mwnt neu domen fawr o bridd y byddai'r twr pren yn sefyll arni, ac i'r dwyrain y beili, gyda'r cyfan yn cael eu hamddiffyn gan ragfuriau dwbl a ffosydd. Byddai palisau pren ar ben y rhagfuriau i amddiffyn y trigolion rhag ymosodwyr ac mae'n fwy na thebyg y byddai tyrrau pren wedi eu gosod bob hyn a hyn ar hyd y clawdd. Byddai adeiladau pren oddi mewn i'r beili. Roedd rhai yn anheddau ond roedd eraill, gan gynnwys adeilad enfawr ar ddeuddeg postyn, yn siwr o fod yn ysgubor.

Mae'n debyg mai neuadd ddeulawr a chartref i Roger o Drefaldwyn oedd adeilad sylweddol arall o goed oedd wedi ei osod y tu l i'r bont a arweiniai at y mwnt. Yn ystod y ddeuddegfed ganrif addaswyd y castell gan adeiladu palis newydd a newid y modd yr oedd y beili wedi ei osod allan. Roedd rhan helaeth o'r beili wedi ei lenwi ag adeiladau pren, llawer ohonynt wedi eu gosod ar hyd ochr fewnol y clawdd a'r palis. Yn ogystal thai annedd ac ystafelloedd gwaith roedd yno gapel, ysgubor a thanc dwr.

Prin fu'r darganfyddiadau o'r cloddio, a dangosant nad oedd llawer o gysur na moethusrwydd ym mywyd teulu Trefaldwyn nac, yn ddiweddarach, teulu'r de Boulers oedd yn bwy yno. Yr argraff gref gafwyd o'r cloddio oedd o safle amddiffynnol pwysig yn rheoli darn o wlad a enillwyd drwy ymdrech. Byddai trigolion Hen Domen yn byw bywyd yn yr awyr agored ac yn bwyta cig eidion, cig dafad, porc a chig carw, heb ddanteithion wedi'u mewnforio a gydag ond ychydig o ffrwythau brodorol. Ychydig iawn o ddarnau arian ddarganfuwyd ac ni chafwyd dim a awgrymai fod y trigolion yn llythrennog.

Mynediad a pharcio
Gellir cael mynediad o'r B4385. Mae'r drofa ar ochr ddwyreiniol y ffordd a cheir mynegbyst i bentref bach Hen Domen ar hyd y ln fechan. Mae'r safle gerllaw ochr ogleddol y ln a gellir ei weld o'r ffordd. MAE HEN DOMEN AR DIR PREIFAT AC NI ELLIR MYND YNO OND GYDA CHANIATD Y PERCHENNOG. Cysylltwch ag Ymddiriedolaeth Archeolegol Clwyd-Powys am ragor o wybodaeth. Map Landranger 137 Yr Arolwg Ordnans

Map of Wales

Mae'r cofnod safleoedd a henebion (CSH) ar gyfer Powys a gogledd-ddwyrain Cymru (Clwyd gynt) yn cael ei chasglu a'i chynnal gan Ymddiriedolaeth Archeolegol Clwyd-Powys. Mae'n amcanu at ddarparu catalog cynhwysfawr o safleoedd a darganfyddiadau archeolegol a hanesyddol o bob cyfnod. Mae'r wybodaeth sydd ar gael yn yr Archif yn uniongyrchol berthnasol i feysydd astudiaeth mewn ysgolion a sefydliadau addysg uwch.

Mae'r Ymddiriedolaeth yn croesawu ymholiadau gan aelodau o'r cyhoedd, athrawon, myfyrwyr ac ymchwilwyr sydd angen gwybodaeth sy'n berthnasol i'w hastudiaethau. Am wybodaeth a chyngor pellach cysyllter :-

Jeff Spencer
Ymddiriedolaeth Archeolegol Clwyd-Powys
7a Church Street
Y Trallwng
Powys
SY21 7DL

Ffn: (01938) 553670
Ffacs: (01938) 552179
E-bost: trust@cpat.org.uk

Mae'r Ymddiriedolaeth yn ddiolchgar i Fwrdd yr Iaith Gymraeg sydd wedi cyfrannu tuag at gost y cyhoeddiad hwn.

Paratowyd y wybodaeth hon gan Caroline Earwood a Neville Townsend ar gyfer Ymddiriedolaeth Archaeolegol Clwyd-Powys.

Cewch atgynhyrchur deunyddiau hyn i ddibenion addysgol yn rhydd oddi wrth hawlfraint.