Arweiniad byr i Hen Domen, Trefaldwyn

Saif Hen Domen (SO 214 981) i'r gorllewin o dref Trefaldwyn. Erbyn hyn mae beth fu unwaith yn gastell pren, yn domen fawr o bridd (tua 8 medr o uchder a 40 medr ar draws) gyda chloddweithiau'r beili. Y safle hwn, sydd erbyn hyn wedi ei orchuddio yn rhannol â choed, yw'r safle castell pren sydd wedi ei gloddio helaethaf ym Mhrydain. Roedd hwn yn lleoliad pwysig, i'r dwyrain o'r bron o'r rhyd dros afon Hafren, a elwir Rhyd Whyman.

Adeiladwyd Hen Domen yn y 1070au (yn fuan ar ôl y goncwest Normanaidd) gan Roger, Iarll Amwythig, a'i galwodd yn Montgomery ar ôl enw ei gartref yn Ffrainc. Roedd Roger o Drefaldwyn yn arglwydd ar ddarnau helaeth o diroedd Powys ac yn uchelwr pwysig yn y byd Normanaidd newydd. Daeth y castell yn eiddo i'r goron ym 1102 pan wrthryfelodd Roger o Drefaldwyn yn erbyn y brenin. Yna bu'r castell ym meddiant teulu'r de Boulers hyd at 1207. Ym 1215 daeth yr ardal dan reolaeth y Cymry ac adfeiliodd y castell er iddo gael ei ailfeddiannu am gyfnod byr ym 1223 pan ddaeth yr ardal yn ôl dan reolaeth y Saeson ac adeiladwyd castell newydd Trefaldwyn.

Heddiw mae'r safle yn cynnwys mwnt neu domen fawr o bridd y byddai'r twr pren yn sefyll arni, ac i'r dwyrain y beili, gyda'r cyfan yn cael eu hamddiffyn gan ragfuriau dwbl a ffosydd. Byddai palisau pren ar ben y rhagfuriau i amddiffyn y trigolion rhag ymosodwyr ac mae'n fwy na thebyg y byddai tyrrau pren wedi eu gosod bob hyn a hyn ar hyd y clawdd. Byddai adeiladau pren oddi mewn i'r beili. Roedd rhai yn anheddau ond roedd eraill, gan gynnwys adeilad enfawr ar ddeuddeg postyn, yn siwr o fod yn ysgubor.

Mae'n debyg mai neuadd ddeulawr a chartref i Roger o Drefaldwyn oedd adeilad sylweddol arall o goed oedd wedi ei osod y tu ôl i'r bont a arweiniai at y mwnt. Yn ystod y ddeuddegfed ganrif addaswyd y castell gan adeiladu palis newydd a newid y modd yr oedd y beili wedi ei osod allan. Roedd rhan helaeth o'r beili wedi ei lenwi ag adeiladau pren, llawer ohonynt wedi eu gosod ar hyd ochr fewnol y clawdd a'r palis. Yn ogystal â thai annedd ac ystafelloedd gwaith roedd yno gapel, ysgubor a thanc dwr.

Prin fu'r darganfyddiadau o'r cloddio, a dangosant nad oedd llawer o gysur na moethusrwydd ym mywyd teulu Trefaldwyn nac, yn ddiweddarach, teulu'r de Boulers oedd yn bwy yno. Yr argraff gref gafwyd o'r cloddio oedd o safle amddiffynnol pwysig yn rheoli darn o wlad a enillwyd drwy ymdrech. Byddai trigolion Hen Domen yn byw bywyd yn yr awyr agored ac yn bwyta cig eidion, cig dafad, porc a chig carw, heb ddanteithion wedi'u mewnforio a gydag ond ychydig o ffrwythau brodorol. Ychydig iawn o ddarnau arian ddarganfuwyd ac ni chafwyd dim a awgrymai fod y trigolion yn llythrennog.

Mynediad a pharcio
Gellir cael mynediad o'r B4385. Mae'r drofa ar ochr ddwyreiniol y ffordd a cheir mynegbyst i bentref bach Hen Domen ar hyd y lôn fechan. Mae'r safle gerllaw ochr ogleddol y lôn a gellir ei weld o'r ffordd. MAE HEN DOMEN AR DIR PREIFAT AC NI ELLIR MYND YNO OND GYDA CHANIATÂD Y PERCHENNOG. Cysylltwch ag Ymddiriedolaeth Archeolegol Clwyd-Powys am ragor o wybodaeth. Map Landranger 137 Yr Arolwg Ordnans

Mae'r cofnod safleoedd a henebion (CSH) ar gyfer Powys a gogledd-ddwyrain Cymru (Clwyd gynt) yn cael ei chasglu a'i chynnal gan Ymddiriedolaeth Archeolegol Clwyd-Powys. Mae'n amcanu at ddarparu catalog cynhwysfawr o safleoedd a darganfyddiadau archeolegol a hanesyddol o bob cyfnod. Mae'r wybodaeth sydd ar gael yn yr Archif yn uniongyrchol berthnasol i feysydd astudiaeth mewn ysgolion a sefydliadau addysg uwch.

Mae'r Ymddiriedolaeth yn croesawu ymholiadau gan aelodau o'r cyhoedd, athrawon, myfyrwyr ac ymchwilwyr sydd angen gwybodaeth sy'n berthnasol i'w hastudiaethau. Am wybodaeth a chyngor pellach cysyllter â:-

Mae'r Ymddiriedolaeth yn ddiolchgar i Fwrdd yr Iaith Gymraeg sydd wedi cyfrannu tuag at gost y cyhoeddiad hwn.

Paratowyd y wybodaeth hon gan Caroline Earwood a Neville Townsend ar gyfer Ymddiriedolaeth Archaeolegol Clwyd-Powys. Cewch atgynhyrchu’r deunyddiau hyn i ddibenion addysgol yn rhydd oddi wrth hawlfraint.