Arweiniad byr i Abaty Glyn y Groes a Philer Eliseg

Saif Abaty Glyn y Groes a Philer Eliseg nid nepell o'i gilydd ychydig i'r gogledd-orllewin o Langollen, mewn dyffryn sydd wedi ei osod rhwng bryniau serth, dyffryn a fyddai'n eithaf anhygyrch yn yr Oesoedd Canol.

Sefydlwyd Abaty Glyn y Groes (NGR SJ 2045 4415) gan Madog ap Gruffydd Maelor ym 1201 ar gyfer Urdd y Mynaich Gwynion, ac fel 'merch' i Ystrad Marchell. Yn ystod cyfnod ei adeiladu niweidiwyd yr adeilad gan dân. Hefyd mae yna arwyddion fod yr eglwys wedi ei hatgyweirio yn y 15fed ganrif, o bosibl yn dilyn difrod wnaed iddi yn ystod gwrthryfel Glyndwr. Megis tai crefyddol eraill diddymwyd yr abaty gyda Diddymiad y Mynachlogydd ym 1538.

Mae'r eglwys wedi ei chynllunio ar ffurf croes, tua 56 medr o hyd, gyda chapel ym mhob transept. Roedd ystlysau ar naill ochr i gorff yr eglwys. Byddai'r adeiladau cwfeiniol yn rhesi i'r gorllewin, y dwyrain a'r de, gan ffurfio clostir amddiffynedig. Roedd ffreutur y brodyr lleyg (neuadd fwyta aelodau lleyg yr abaty) yn y rhes orllewinol gyda chegin yn y gornel dde-orllewinol rhyngddo a'r ffreutur (neuadd fwyta'r mynachod) a ffurfiai ochr ddeheuol yr adeiladau.

Yn y rhes ddwyreiniol ceid y gysegrfa, y cwpwrdd llyfrau, y fynedfa i'r cabidyldy a'r grisiau i'r ystafell gysgu. Roedd llety'r Abad rhwng pen y rhes ddwyreiniol a'r eglwys. Roedd tai bach wedi eu darparu ar ben deheuol y rhes ddwyreiniol.

Mae'r abaty dan warchodaeth ac mae taflen fanylach ar gael ar y safle.

Piler Eliseg (NGR SJ 203 445) - colofn unionsyth a chroes arni gydag arysgrif Lladin yn coffáu Cyngen ac Eliseg, aelodau o deulu llywodraethol teyrnas Powys yn ystod y 7fed i'r 9fed ganrif. Codwyd y golofn yn hanner cyntaf y 9fed ganrif OC gan Cyngen, gor-wyr Eliseg "a achubodd dreftadaeth Powys drwy'r naw mlynedd (?) rhag pwer y Saeson, a throi'r wlad honno, trwy dân, yn dir y cledd. Pwy bynnag a ddarlleno y garreg hon a arysgrifennwyd â llaw, bydded iddo roi bendith ar enaid Eliseg". Mae'r golofn yn sefyll ar godiad tir a phan gloddiwyd y twmpath ym 1779, roedd ynddo flwch neu arch o garreg yn cynnwys gweddillion claddedigaeth mewn pridd.

Mynediad a Pharcio
Saif y ddau safle oddi ar yr A542 i'r gogledd-orllewin o Langollen. Mae modd parcio wrth y fynedfa i Abaty Glyn y Croes. O'r fan honno gellir cerdded i fyny'r ffordd at Biler Eliseg a mynd ato ar hyd llwybr troed gyferbyn â'r dafarn. Nid oes modd parcio ar y ffordd wrth y golofn.
Codir tâl am ymwled ag Abaty Glyn y Groes sydd dan ofal Cadw. Dylid holi ynglyn â'r oriau agor cyn ymweld. Rhif ffôn ar gyfer ymholiadau:- 01978 860326.
Gellir cael mynediad am ddim i safleoedd Cadw trwy archebu ymlaen llaw: ffoniwch 01222 450859 am fanylion.
Mae lle picnic yn yr abaty, ger pwll pysgod yr abaty, sydd wedi ei adfer. Map Landranger 117 Yr Arolwg Ordnans Caer, Wrecsam a'r cyffiniau.

Mae'r cofnod safleoedd a henebion (CSH) ar gyfer Powys a gogledd-ddwyrain Cymru (Clwyd gynt) yn cael ei chasglu a'i chynnal gan Ymddiriedolaeth Archeolegol Clwyd-Powys. Mae'n amcanu at ddarparu catalog cynhwysfawr o safleoedd a darganfyddiadau archeolegol a hanesyddol o bob cyfnod. Mae'r wybodaeth sydd ar gael yn yr Archif yn uniongyrchol berthnasol i feysydd astudiaeth mewn ysgolion a sefydliadau addysg uwch.

Mae'r Ymddiriedolaeth yn croesawu ymholiadau gan aelodau o'r cyhoedd, athrawon, myfyrwyr ac ymchwilwyr sydd angen gwybodaeth sy'n berthnasol i'w hastudiaethau. Am wybodaeth a chyngor pellach cysyllter â:-

Mae'r Ymddiriedolaeth yn ddiolchgar i Fwrdd yr Iaith Gymraeg sydd wedi cyfrannu tuag at gost y cyhoeddiad hwn.

Paratowyd y wybodaeth hon gan Caroline Earwood a Neville Townsend ar gyfer Ymddiriedolaeth Archaeolegol Clwyd-Powys. Cewch atgynhyrchu’r deunyddiau hyn i ddibenion addysgol yn rhydd oddi wrth hawlfraint.