Cymraeg / English
CPAT logo

Cyfnod Allweddol 2: Bywyd yng Nghymru a Phrydain Gynnar

Y Celtiaid yng Nghymru

Soniwyd am y Celtiaid gyntaf wrth eu henw gan yr ysgrifenwyr clasurol yn yr ychydig ganrifoedd olaf CC. Roedd yr enw yn cyfeirio at amrywiaeth o lwythau a berthynai i'w gilydd gan fyw mewn rhan helaeth o ganolbarth a gorllewin Ewrop. Yn eu plith roedd llwythau ynysoedd Prydain ac Iwerddon.

Warrior

Milwr o Oes yr Haearn

Gwyddom oddi wrth lenyddiaeth Rufeinig a thystiolaeth archeolegol fod y Celtiaid yn bobl ryfelgar, yn garwyr crandrwydd personol ac ymddangosiad rhwysgfawr. Adlewyrchir hyn mewn darganfyddiadau o emwaith cymhleth, arfau a gweddillion cerbydau rhyfel. Byddai milwyr Oes yr Haearn wedi eu harfogi tharian fawr, a gwaywffon neu gleddyf. Byddai'r darian wedi ei gwneud o bren ac wedi ei chryfhau ag ymyl metel, darn o fetel ar ei hyd a chasyn ar gyfer y bwlyn pren oedd yn diogelu'r llaw a afaelai ynddi. Byddent yn ymladd ar droed neu oddi ar eu cerbydau rhyfel oedd wedi eu gwneud yn ysgafn o bren a gwiail ac yn cael eu tynnu gan geffyl neu ferlyn bychan cryf. Gyrrid y cerbyd rhyfel gan gerbydwr. Byddai'r milwr yn ymladd, un ai yn sefyll yn y cerbyd neu'n cael ei gario i'r frwydr ac yna yn neidio i lawr ac yn ymladd wyneb yn wyneb 'i elyn. Byddai'r cerbyd yn aros gerllaw fel y gallai neidio arno a dianc petai angen. Anaml y byddai nifer fawr o ddynion yn ymladd; yn amlach na pheidio mae'n debyg ceid ysgarmesoedd rhwng y gwahanol lwythau oedd fel arfer yn cynnwys dwyn gwartheg eich cymdogion. Roedd gwartheg yn arwydd pwysig o gyfoeth yn Oes yr Haearn, cyfnod pan oedd darnau arian yn brin a phan oedd eiddo pobl yn brin o'i gymharu heddiw.

Dengys archwiliad archeolegol o'r aneddiadau fod llawer o bobl Oes yr Haearn yn byw mewn clostiroedd neu fryngeyrydd a amddiffynnid ag un neu fwy o gloddiau a ffosydd. Byddai palis pren neu, o bryd i'w gilydd, wal gerrig ar ben y clawdd mewnol.

Ramparts
Dau fath o balis

O fewn y clostir byddai pobl yn byw mewn tai crynion, yn aml gyda chyntedd dros yr un drws. Fel arfer adeiledid y tai waliau plethwaith a chlai, gorchudd o wellt neu gyrs ar doeau pren a lloriau clai neu bridd. Mewn rhai ardaloedd lle roedd digon o gerrig ar gael adeiledid muriau'r ty cherrig. Mae hyn yn wir am ogledd Cymru mewn bryngeyrydd megis Moel-y-Gaer. Yn aml roedd i'r tai le tn canolog ac weithiau bopty clai i grasu bara. Byddai'r grawn ar gyfer y bara yn cael ei falu ar freuan droi. Byddai'r mwg yn dianc trwy'r to gwellt. Ceid gwydd bren mewn rhai tai gyda'r bobl yn gwehyddu brethyn o wln neu lin.

Ramparts
Ty o Oes yr Haearn

Ffermwyr oedd y rhan fwyaf o Geltiaid Oes yr Haearn, ffermwyr a dyfai wenith a haidd ac a gadwai ddefaid a gwartheg ac ychydig foch. Ymestynnai eu caeau o gwmpas yr aneddiadau ac ar eu hymylon byddai tir gwlypach wrth yr afon a hefyd goedlannau, cartref anifeiliaid gwyllt megis ceirw a bleiddiaid. Roedd cnydau eraill yn cynnwys llin a ffa, a llysiau pr a ddefnyddid i goginio a lliwio brethyn. Byddai'r tir yn cael ei drin trwy ddefnyddio aradr syml o bren yn cael ei thynnu gan wartheg. Roedd gwartheg Oes yr Haearn yn llai na gwartheg heddiw, yn agosach mae'n debyg i'r hen frid Dexter. Mae'n bosibl y byddid yn trin darnau llai o dir a gerddi phrennau cloddio. Byddai'r gwenith yn cael ei fedi un ai chryman medi neu drwy dorri'r tywysennau llaw. Byddai'n gyffredin gweld chwyn a blodau yn y caeau.

Nid oedd pawb yn byw mewn bryngeyrydd. Roedd rhai pobl yn byw mewn aneddiadau llai, yn cynnwys ychydig dai, wedi eu hamgylchynu ffens neu heb unrhyw fath o amddiffyniad. Digon tebyg oedd eu tai i dai crwn y bryngeyrydd. Defnyddid adeiladau eraill fel gweithdai er y byddai llawer o'r gweithgarwch yn digwydd yn yr awyr agored. Roedd y rhain yn cynnwys gwaith metel, crochenwaith, gwaith coed a thrin crwyn i wneud lledr. Ar y rhan fwyaf o ffermydd a bryngeyrydd cedwid y grawn un ai mewn tyllau yn y ddaear neu mewn graneri pren hirsgwr fyddai'n cadw'r cnwd gwerthfawr yn sych ac allan o gyrraedd y llygod.

Heddiw, yr oll sy'n weddill o'r mannau hynny lle trigai pobl Oes yr Haearn yw cloddiau a ffosydd y bryngeyrydd ac olion cnydau clostiroedd gynt a nodweddion eraill y gellir eu gweld o'r awyr. Mae cloddio'r archeolegwyr yn datguddio tyllau polion y tai crwn a'r graneri yn ogystal darganfod gweddillion toredig arfau, tlysau, celfi pren a chrochenwaith a ddefnyddid i ddal bwyd ac i'w goginio. Y safleoedd gorau i ymweld nhw yw'r bryngeyrydd: fel arfer mae'r cloddiau a'r ffosydd wedi cadw'n dda ac mae modd dychmygu sut olwg oedd arnynt bron i 2,000 o flynyddoedd yn l. Hefyd mae modd adnabod clostiroedd llai oddi wrth weddillion eu cloddiau ond nid ydynt mor drawiadol i'r llygaid.

Moel-y-Gaer
Bryngaer Moel-y-Gaer

Nid ffermwyr oedd pawb yn Oes yr Haearn; ceid hefyd grefftwyr arbenigol a weithiai mewn clai, metel a choed. Gwneid crochenwaith un ai gyda thorch o glai neu drwy siapio lwmp o glai ar y drell. Wedi iddo sychu ci ei danio mewn coelcerthi. Mae arddulliau crochenwaith yn amrywio o le i le ond roedd crochenwaith yn llai cyffredin yng Nghymru nag yn Lloegr yn ystod Oes yr Haearn. Byddai llestri eraill wedi eu gwneud o bren, un ai wedi ei gerfio neu ei ddurnio neu ei wneud ffyn. Roedd pren yn ddefnydd pwysig i sawl pwrpas, o wneud celfi i adeiladu tai. Gwneid gwaith metel yn yr awyr agored, gan weithio mewn efydd, haearn a metelau prin. Defnyddid ffwrnais bant syml i doddi'r mwyn, ci efydd ei fwrw i fowldiau ond gan na ellid cyrraedd tymheredd digon uchel i doddi haearn byddai'n rhaid ei forthwylio. Y pethau mwyaf cyffredin a wneid o fetel oedd cleddyfau haearn, cyllyll, bwyeill a chelfi gwaith coed a thlysau efydd, gemwaith a mn daclau harneisiau.

Torc
Torch o Oes yr Haearn

Safleoedd yr awgrymir ymweld nhw:-
Bryngeyrydd:-
Caer Drewyn (ger Corwen), Sir Ddinbych
Moel Fenlli ar Fryniau Clwyd
Y Gaer Fawr (ger Y Trallwng), Powys
Ffridd Faldwyn (Trefaldwyn), Powys
Roundton Hill (ger Yr Ystog), Powys
Castell Tinboeth, Maesyfed (hefyd yn safle castell canoloesol)
Castell Dinas Brn (ger Llangollen), Sir Ddinbych (hefyd yn safle castell canoloesol)

(Mae taflenni a baratowyd gan Ymddiriedolaeth Archeolegol Clwyd Powys ar gael ar rai o'r safleoedd. Gellir cael manylion am safleoedd eraill yn eich ardal trwy gysylltu 'r Swyddog Safleoedd a Henebion).

Mae gan amgueddfeydd lleol gasgliadau o ddefnyddiau o safleoedd Oes yr Haearn:-
yn Llandrindod, Y Trallwng ac Aberhonddu.

Adluniad o Bentref Oes yr Haearn yn Amgueddfa Werin Cymru, Sain Ffagan, Caerdydd. (Gellir gwneud trefniadau i ddisgyblion gymryd rhan mewn gweithgareddau sy'n gysylltiedig bywyd yn Oes yr Haearn, dan gyfarwyddyd staff yr amgueddfa. Rhif ffn cyswllt: 01222 397951).

Darllen pellach:
Cunliffe, B 1992 The Celtic World. Constable.
Dyer, J 1981 Hillforts of England and Wales. Shire Archaeology.
Howell, R (ed.) Archaeology and the National Curriculum in Wales. CBA/Amgueddfa Genedlaethol Cymru/Cadw.
English Heritage Resources 1994 (defnyddiau ymarferol i alluogi athrawon i ddefnyddio'r amgylchfyd hanesyddol ar gyfer unrhyw bwnc).
English Heritage The Archaeology Resource Book 1992.
Reynolds, P J 1979 Iron Age Farm. Colannade. (disgrifiad o adeiladu arbrofol tai a thechnegau ffermio Oes yr Haearn).

Paratowyd y wybodaeth hon gan Caroline Earwood a Neville Townsend ar gyfer Ymddiriedolaeth Archaeolegol Clwyd-Powys, 7a Stryd yr Eglwys, Trallwng, Powys, SY21 7DL. Ffn 01938 553670 ffacs (01938) 55219.
E-bost: trust@cpat.org.uk

Cewch atgynhyrchur deunyddiau hyn i ddibenion addysgol yn rhydd oddi wrth hawlfraint.