Cymraeg / English
CPAT logo

Cyfnod Allweddol 2: Astudiaeth o Thema Hanesyddol

Bwyd a Ffermio

Hyd at ryw 6,000 o flynyddoedd yn l ym Mhrydain roedd pobl yn byw trwy hela, pysgota a chasglu planhigion gwyllt. Mae tystiolaeth bod dynion yn byw yma cyn yr oes i ddiwethaf pan oedd Prydain yn rhan o dirfas Ewrop. Hyd yn oed yn ystod yr oes i ddiwethaf roedd yna gyfnodau pan nad oedd yr hinsawdd mor arw a phan oedd dynion yn byw mewn rhannau o dde Prydain. Yn ystod y cyfnod hir hwn (o tua 220,000 o flynyddoedd yn l i tua 18,000 o flynyddoedd yn l) byddai dynion yn byw ochr yn ochr ag anifeiliaid megis y llewpard, y ceffyl, yr arth, y rhinoseros, yr iwrch a'r afanc, a byddai'n hela rhai ohonynt. Wedi i'r haenau i gilio am y tro olaf cynhesodd yr hinsawdd. Ar y cyntaf roedd y planhigion a fodolai yn ddigon tebyg i'r hyn sy'n tyfu yn y twndra heddiw, ond yn raddol disodlwyd y rhain gan fforestydd bedw a phinwydd ac, yn ddiweddarach fyth, gan fforestydd collddail cymysg. Erbyn hyn roedd dynion yn hela anifeiliaid y goedwig: y baedd gwyllt, yr eidion gwyllt, y carw coch a'r iwrch; yn ogystal physgota, adara a chasglu bwydydd gwyllt.

Mae'r dystiolaeth gyntaf o ffermio yng Nghymru yn dyddio'n l i tua chanol y 4ydd mileniwm CC. Ni wyddom o hyd i ba raddau yr oedd brodorion Prydain wedi mabwysiadu ffermio gan bobl newydd oedd wedi ymsefydlu yma gyda'u hanifeiliaid dof a'u cnydau amaethyddol, neu i ba raddau yr oedd y ffermwyr wedi ennill tir yn raddol oddi ar diriogaethau hela llwythol y bobl fesolithig. Ychydig o aneddiadau neolithig ddarganfuwyd yng Nghymru er bod tystiolaeth o ffermio i'w weld yn y newidiadau mewn tyfiant. Gellir darganfod lleihad yn y rhywogaethau o goed a chynnydd mewn porfa a chnydau grawn trwy astudio'r record paill. Darganfuwyd tystiolaeth o adeiladau neolithig yn Gwernvale ger Crughywel, Trelystan ar Gefn Digoll ym Maldwyn ac ar safle'r fryngaer ddiweddaraf ym Moel y Gaer, Rhosesmor yng Nghlwyd. Adeiladau hirsgwr o goed oedd y rhain. Ymddengys mai ffermydd unig oedd y rhan fwyaf o'r aneddiadau neolithig yng Nghymru.

Ear of wheat

Gwenith (Ffynhonnell: Somerset Levels Project)

Defnyddiai'r ffermwyr cyntaf fwyeill cerrig i dorri a chlirio'r fforestydd er mwyn cael lle i blannu haidd, eincorn a gwenith yr Almaen. Byddai'r anifeiliaid dof - y gwartheg a'r defaid a'r geifr - yn pori'r caeau oedd wedi eu cynaeafu a'r llecynnau agored, rhai yn bod yn naturiol, eraill o waith llaw dyn. Byddent hefyd yn brigbori yn y fforestydd ar ddail coed collddail megis y bisgwydden a'r lwyfen. Er mai anifeiliaid dof oedd ffynhonnell y rhan fwyaf o'r cig, parhi hela a physgota i fod yn eithaf pwysig nid yn unig ar gyfer cig ond hefyd crwyn a ffyrrau. Roedd cynhyrchion llaeth (llaeth, menyn a chaws) a gwln yn gynhyrchion eilaidd pwysig. Byddai grawn yn cael ei falu'n flawd trwy gael ei rwbio rhwng dwy garreg (a elwid yn breuan gyfrwy) a chi'r bara ei grasu ar y tn agored neu mewn popty clai neu garreg. Nyddid y gwln a'i wehyddu'n frethyn i wneud dillad a chynfasau. Tyfid llin hefyd i wneud lliain.

Gwneid y rhan fwyaf o adeiladau, arfau ac offer allan o bren. Nid oedd prinder coed o'r fforestydd ond roedd pobl neolithig yn ofalus iawn yn eu defnydd o goed, gan ddefnyddior rhywogaeth oedd fwyaf addas i'r dasg dan sylw. Annigonol iawn yw'r wybodaeth sydd gennym o fanylion llawer o grefftau'r cyfnod hwn ond daw mwy i'r golwg wrth i'r archeolegwyr gloddio mwy o safleoedd. Mae'r celfi cerrig yn cynnwys cyllyll, ysgrafelli (i grafu crwyn?), celfi turio, bwyeill cam (i naddu pren) a blaenau saethau. Ci'r rhain eu defnyddio ar gyfer gwaith bob dydd megis lladd a blingo anifeiliaid, paratoi'r crwyn, gweithio mewn pren a lledr, a pharatoi bwyd. Gwneid celfi eraill, megis offer palu a chynaeafu, allan o asgwrn a phren. Cedwid bwyd a diod mewn llestri pridd.

Neolithic bowl

Neolithic bowl

Llestr Neolithig a Bwyell efydd

I ryw raddau ychydig fu'r newid mewn ffermio dros yr ychydig filoedd blynyddoedd nesaf. Fodd bynnag, o tua 4,000 o flynyddoedd yn l dysgodd bobl ddulliau gweithio mewn metel. Mae'n bosibl fod defnyddio efydd i wneud celfi miniog wedi bod yn bwysig i wella dulliau amaethyddol. Yn ystod yr ail mileniwm CC dechreuodd pobl sefydlu a ffermio mewn ucheldiroedd megis y tir o gwmpas cronfa ddwr Brenig yng Nghlwyd. Mae dadansoddiad o'r paill o'r fan yma yn awgrymu bod cyfran sylweddol o'r fforestydd wedi eu torri a bod y rhan fwyaf o'r dirwedd yn weundir o laswellt a hesg ar gyfer tir pori. Hefyd, tyfid cnydau grawn. Ni ddarganfuwyd tai'r anheddiad ym Mrenig ond cloddiwyd gweddillion tomenni claddu a chylchoedd cerrig oedd yn gysylltiedig ag arferion crefyddol. Mewn safleoedd eraill megis Ffridd Bryn Helen yng Nghlwyd darganfuwyd gweddillion cytiau crynion o gerrig a chlostiroedd. O ganlyniad i glirio'r coedlannau a ffermio'r tir uchel dirywiodd y pridd a oedd eisoes yn denau ac yn hidlo'n hawdd. Gyda'r tir dan ddwr buan y datblygai'n fawnog. Nid oedd hyn o reidrwydd yn gyfan gwbl o ganlyniad i ffermio ond adlewyrchai newid yn yr hinsawdd i dywydd gwlypach ac oerach tua diwedd yr Oes Efydd pan gefnwyd ar ffermydd y tir uchel.

Crwn fel arfer oedd tai diwedd yr Oes Efydd megis yr un ddarganfuwyd yn ddiweddar yn Llandinam yn nyffryn uchaf afon Hafren. Yn Llandinam adeiladwyd y ty o goed a goroesodd fel cylch o dyllau polion. Hefyd darganfuwyd gweddillion llestri pridd a grawn. Mae bryngaer Breiddin hefyd yn tystio i anheddiad yn nyffryn Hafren. Tua'r 10fed neu'r 9fed ganrif CC adeiladwyd anheddiad ar ben y bryn a'i amddiffyn rhagfur o glawdd a cherrig. Ni ddarganfuwyd unrhyw adeiladau wrth gloddio'r safle ond cafwyd digon o dystiolaeth o doddi a bwrw efydd.

Bryngeyrydd oedd y math mwyaf cyffredin o anheddiad o ddiwedd yr Oes Efydd a thrwy gydol Oes yr Haearn. Yn aml iawn roedd y rhain yn fawr ac yn cynnwys nifer o adeiladau crwn, rhai ohonynt yn gartrefi ac eraill yn ystafelloedd gwaith. Ffermwyr oedd mwyafrif pobl Oes yr Haearn. Roedd gan y rhai a drigai yn y bryngeyrydd gaeau ar y tir o gwmpas, ond roedd llawer o rai eraill yn byw mewn aneddiadau llai amddiffynedig yn is i lawr ar y llethrau ac yn y dyffrynnoedd. Un enghraifft sydd wedi ei gloddio yw Collfryn ger Llansantffraid Deuddwr ym Maldwyn. Roedd aneddiadau eraill yn ffermydd unigol heb amddiffynfeydd. Fel arfer roedd y tai yn grwn ac wedi eu hadeiladu o goed. Gwneid y ffrm o bolion unionsyth wedi eu cydio 'i gilydd thrawstiau pren. Roedd y waliau wedi eu gwneud o wialenni o goed cyll neu ryw bren ystwyth arall, wedi eu cydblethu a'u plastro mwd (dwb). Adeiledid y to, oedd yn gonigol, o bolion crwn a'i doi gwellt neu gyrs. Roedd cyntedd dros ddrws rhai o'r tai. Yn yr ardaloedd mynyddig byddai muriau'r tai weithiau wedi eu hadeiladu cherrig.

Ard plough
Gwydd
(ffynhonnell: Rees, S 1981)

Iron Age granary

Granar

Yn ystod Oes yr Haearn y prif gnydau grawn oedd gwenith yr Almaen. Byddent yn torri'r tir trwy ddefnyddio ffurf gyntefig ar aradr a byddai'r grawn un ai yn cael ei hau ar wasgar neu ei hau mewn rhychau a agorid darn o bren. Os byddai'r had wedi ei wasgaru byddai'r cae wedyn yn cael ei lyfnu ag oged. Ni wyddom am ogedi o'r cyfnod cyn hanes ond mae'n bosibl mai offer digon cyntefig oedd y rhain ac wedi eu gwneud o ganghennau naturiol. Byddai'r cnwd yn cael ei fedi chryman neu drwy gasglu'r tywysennau llaw. Yn wahanol i heddiw byddai'r caeau yn gymysgedd o wenith a haidd a blodau gwylltion a chwyn. Darganfyddir hadau'r chwyn wedi eu cymysgu grawn wedi ei olosgi. Mae'r golosgi hwn o ganlyniad i danio'r grawn yn ddamweiniol wrth ei sychu neu i'r granar ei hun fynd ar dn. Cedwid y grawn mewn twll yn y ddaear, neu'n fwy cyffredin yng Nghymru, mewn graneri pren wedi eu codi ar bolion oddi ar y ddaear. Byddai cnydau eraill yn cynnwys ffa Celtaidd, digon tebyg i ffa llydain, a llin , gyda'i ddail yn cael eu defnyddio fel porthiant i'r anifeiliaid, ei ffeibrau i wneud lliain a'i hadau i wneud olew. Mae'n bosibl y byddid yn bwyta planhigion eraill a fyddai ond megis chwyn i ni, neu eu defnyddio fel meddyginiaethau neu i liwio. Enghraifft o'r dosbarth olaf hwn oedd y glaslys a roddai liw glas i liwio brethyn a thatwio.

Flax and beans - yum yum !

Flax and Celtic beans
(source: Somerset Level Project)


Y pryd hwn byddai'r grawn yn cael ei falu mewn breuan droi a'r bara neu'r teisennau yn cael eu crasu un ai ar ymyl tn agored (fel arfer ar ganol y ty pren crwn) neu mewn popty clai ar un ochr i'r aelwyd. Gellid coginio'r cig mewn crochan metel, ei grasu yn y lludw poeth neu ei rostio ar waell o haearn uwchben y tn. Mewn rhai rhannau o orllewin Prydain byddent yn coginio'r cig mewn tyllau mawr agored yn y ddaear, a'r rhain yn aml wedi eu leinio choed neu gerrig ac yna eu llenwi dwr. Byddent yn berwi'r dwr trwy daflu cerrig poeth iddo, cerrig oedd wedi eu poethi ar dn gerllaw. Adnabyddir y safleoedd hyn fel twmpathau cerrig llosg ar l y pentyrrau fyddai wedi eu llosgi a'u hollti a'u taflu o'r neilltu ar l pob sesiwn goginio.

Rotary quern
Breuan droi
(ffynhonnell: Cunliffe, B. 1983)

Vertical loom

Gwydd sythlin
(ffynhonnell: Wild, P. 1988)

Y prif anifeiliaid dof oedd gwartheg, defaid, geifr, moch a cheffylau. Mae'n debyg mai gwartheg a defaid oedd bwysicaf, y gwartheg am eu cig, eu llaeth a'u crwyn, a'r defaid am eu gwln. Mewn rhai rhannau o Brydain darganfuwyd gweddillion terfynau caeau hirion, weithiau o gwmpas bryngaer. Mae'n bosibl mai caeau mawr iawn a ddefnyddid i ffermio gwartheg oedd y rhain. Gwyddom o lenyddiaeth gynnar Gymraeg a Gwyddeleg, fod gwartheg yn hynod bwysig yn Oes yr Haearn, nid yn unig yn economaidd ond hefyd yn gymdeithasol. Gyda gwartheg y byddid yn aml yn talu dyledion a mesurid cyfoeth yn l maint y buchesi. Byddai'r gwartheg yn rhoi llaeth, cig, crwyn a chyrn. Mae'n amlwg fod defaid yn bwysig yn yr un cyfnod am eu gwln. Mae'n gyffredin iawn darganfod offer a ddefnyddid wrth nyddu a gwehyddu, ar safleoedd y cyfnod hwn, sy'n dangos bod ffeibrau a brethyn yn cael eu cynhyrchu bron ym mhob cartref. Yr offer ddefnyddid fwyaf cyffredin oedd gwyddiau sythlin a gwerthydau oedd yn cynnwys pric wedi ei naddu a phwysau gwydd crwn wedi ei wneud o garreg, crochenwaith neu bren. Gwneid y gwyddiau o ddau bostyn pren, un ai wedi eu curo i'r ddaear neu eu rhoi i bwyso yn erbyn talcen y ty. Rhwng y ddau bostyn roedd polyn pren a darnau hir o edau wln (yr ystof) wedi eu clymu wrtho. Delid y rhain yn fwnsieidiau a'u dal i lawr phwysau cerrig neu glai. Byddai'r edafedd croes yn cael ei basio yn l ac ymlaen llaw gan ddechrau ar ben ucha'r wydd a gweithio i lawr. Petai angen gellid dolennu'r brethyn gwedig o gwmpas y polyn croes i arbed y gwehyddwr rhag gorfod plygu.

Yng Nghymru ni chafwyd ad-drefnu sylfaenol ar dir a ffermio yn sgl y goncwest Rufeinig . Y prif newid oedd fod rhaid talu trethi i'r gweinyddwyr Rhufeinig; mae'n bosibl fod rhai o'r trethi hyn wedi eu talu chynnyrch fferm. Daeth y Rhufeiniaid chelfi newydd i'w canlyn i Brydain er mai dim ond ar safleoedd milwrol neu yn y rhannau mwyaf rhufeiniedig o'r wlad y gwelwyd rhai ohonynt. Roedd y rhain yn cynnwys hofiau, gorchuddion metel i rawiau pren, i'w diogelu rhag traul, torwyr tyweirch, pladuriau, picweirch a chribiniau. Yn amlach na pheidio erbyn hyn roedd swch haearn i'r aradr, i dorri'r tir er bod rhai o hyd wedi eu gwneud o bren ond blaen haearn iddynt. Mae'n bosibl fod anghenion y fyddin Rufeinig wedi golygu bod angen cynhyrchu llawer mwy dros ben er mwyn bwydo a dilladu'r fyddin yn ogystal phoblogaeth gynyddol y trefi a'r dinasoedd.

Wooden rake
Cribin bren
(ffynhonnell: Rees, S. 1981)

Ni wyddom ddigon am ffermio canoloesol yn y rhan fwyaf o Bowys a Chlwyd. Mae amlygrwydd ffisegol llawer o gestyll coed a phridd yr oes o'r blaen yn eu gwneud yn nodweddion hynod yn y dirwedd, ond dim ond mewn rhai enghreifftiau prin y darganfuwyd y caeau canoloesol. Un eithriad hynod yw Hen Domen ger Trefaldwyn lle cloddiwyd gweddillion cefnennau aredig islaw'r castell diweddarach. Mae'r caeau hyn yn hyn na'r castell ac o reidrwydd felly yn dyddio'n l cyn cyfnod y goncwest Normanaidd. Dros rannau helaeth o'r wlad diogelwyd cefnen a rhych lle rhoddwyd heibio yr hen dir r a'i droi'n borfa barhaol. Y cefnennau yw'r tir a godwyd wrth aredig, mewn ymgais fwriadol i wella'r draeniad. Roedd cwlltwr i'r erydr canoloesol oedd yn troi'r dywarchen ar l ei thorri, a'i thaflu o'r neilltu. Yn anffodus, anaml y mae modd dyddio'r math hwn o gae yn fanwl: gallant berthyn i unrhyw gyfnod o tua'r 12fed neu'r 13eg ganrif, ymlaen i'r 19eg ganrif. Fel arfer ar bennau'r cefnennau ceid darn o dir gwastad lle byddid yn troi'r aradr yn l, a gelwid hwn yn dalar. Mae rhai o'r caeau cefnen a rhych gorau sydd ar gadw ym Maelor. Yma gosodwyd llawer o'r aneddiadau canoloesol cynnar o fewn ffosydd a oedd yn eu tro yn gymorth i ddraenio'r dwr oddi wrth yr adeiladau yn yr iseldir gwlyb hwn. Mewn rhai ardaloedd mae'n bosibl fod cysylltiad rhwng y caeau cefnen a rhych a chlostiroedd cloddiog fyddai'n cynnwys adeiladau fferm y gellid mynd atynt ar hyd arglawdd.

Medieval plough
Aradr ganoloesol
(ffynhonnell: Rees, S. 1981)

Ychydig newid fu ar offer amaethyddol eraill er bod mwy nag o'r blaen yn cael eu gwneud o haearn. Ar l aredig byddair had yn cael ei wasgaru llaw; wedyn byddai'r caeau yn cael eu llyfnu. llaw y byddid yn gwneud unrhyw chwynnu a byddai'r cnydau gwenith (gwenith yr Almaen neu wenith pensgwar), haidd, rhyg a cheirch yn cael eu medi phladuriau. Byddai peth o'r grawn yn cael ei falu'n flawd ond defnyddid haidd hefyd i wneud cwrw yn ogystal chael ei goginio'n gyflawn neu fel uwd. Byddai'r grawn yn cael ei falu un ai llaw neu mewn melinau dwr ar afonydd a nentydd. Cesglid gwair a gwellt chribiniau pren, a'i gadw fel porthiant a gwellt gwely i'r anifeiliaid. Tyfid perlysiau, llysiau a ffrwythau yn agos i'r ffermydd, y maenorau a'r mynachlogydd. Defnyddid y rhain ar gyfer bwyd a meddyginiaethau. Wrth fridio'n ddethol ac wrth gyflwyno mathau newydd datblygodd yr anifeiliaid dof o'r rhai a gedwid yn ystod Oes yr Haearn er eu bod o hyd yn fychain o'u cymharu bridiau modern. Ar fferm a maenor cynhyrchid brethyn o hyd gan wraig y ty, ond erbyn hyn anfonid llawer ohono at wehyddion proffesiynol yn y trefi a gwerthent hwy y brethyn ar hyd a lled y wlad a thramor. Rhoddid yr anifeiliaid i bori'r caeau ar l medi'r cnydau, hefyd ar weirgloddiau wrth yr afonydd, ar y morfeydd ac ar borfeydd y tir uchel. Rheolid hawliau a pherchnogaeth tir gan y llys maenoraidd.

Develpoment of sheep
Datblygiad bridiau defaid
Oes yr Hearn, Canoloesol, Modern

(ffynhonnell: Wild, P. 1988)
Lluniau gan Priscilla Wild

Megis dros filoedd o flynyddoedd byddai'r cyrs a dyfai ar lannaur llynnoedd a'r afonydd yn bwysig ar gyfer toi. Roedd darnau helaeth o goedlannau wedi goroesi, lle gellid torri coed ar gyfer adeiladu, gwaith coed a thanwydd. Roedd y coedwigoedd hefyd yn gysgod i anifeiliaid gwyllt megis y baedd a'r carw a byddai'r bonedd yn eu hela chwn. Roedd cosbi llym i'w gael am herwhela, hyd yn oed torri llaw i ffwrdd. Ci adar gwyllt eu hela hebogiaid dof neu eu saethu bwa hir, a delid pysgod mewn rhwydi yn y mr ac ar yr afonydd. Roedd rheidrwydd i fwyta pysgod ar rai dyddiau ympryd a bennid gan yr eglwys. Er mwyn cael digon o bysgod ar gyfer eu hanghenion cedwid pysgod mewn pyllau gwneud yn agos i'w tai. Roedd y rhain yn gyffredin iawn mewn mynachlogydd gan fod y mynaich yn cadw mwy o ddyddiau ympryd na'r bobl gyffredin. Ni fyddai'r rhan fwyaf o'r bobl dlotaf yn bwyta cig yn aml, gan fyw yn hytrach ar fara neu brydau o rawn neu ffa wedi eu coginio.

Ym mynydd-dir Cymru, fel arfer, defnyddid llawer o'r tir uchel ar gyfer pori gwartheg dros yr haf a byddai grwpiau o bobl ifanc yn gofalu amdanynt ac yn byw dros fisoedd yr haf mewn ty dros dro neu hafod. Gwneid menyn a chaws o laeth y gwartheg a'i gadw nes byddai modd ei gyrchu i fferm y teulu lle ci ei ddefnyddio neu ei werthu.

Yn ystod y cyfnod canoloesol y cyflwynwyd cwningod i Brydain - am eu cig a'u ffwr. Cedwid y rhain mewn cwningaroedd oedd wedi eu hadeiladu yn arbennig. Adeiledid y rhodfeydd cherrig a'u gorchuddio phridd ac fe'u gelwid yn aml yn dwmpathau clustog. Mae'r rhain i'w cael mewn grwpiau ar y tir uchel, weithiau'n gysylltiedig chlostir fyddai'n cynnwys ty y cwningwr.

Darllen pellach:-
Arnold, C. J. 1990. The Archaeology of Montgomeryshire. The Powysland Club.
Howell, R (ed) Archaeology and the National Curriculum in Wales. CBA/Amgueddfa Genedlaethol Cymru/Cadw.
English Heritage. Resources 1994 (defnyddiau ymarferol i alluogi athrawon i ddefnyddio'r amgylchfyd hanesyddol ar gyfer unrhyw bwnc)
English Heritage. The Archaeology Resource Book 1992.
Manley, J., Grenter, S. and Gale, F. 1981. The Archaeology of Clwyd. Cyngor Sir Clwyd.
Musson, C 1994. Wales from the Air. RCAHMW.
Rees, S. 1981. Ancient Agricultural Implements. Shire Archaeology.
Reynolds, P. J. 1979. Iron Age Farm. British Museum.

Paratowyd y wybodaeth hon gan Caroline Earwood a Neville Townsend ar gyfer Ymddiriedolaeth Archaeolegol Clwyd-Powys, 7a Stryd yr Eglwys, Trallwng, Powys, SY21 7DL. Ffn 01938 553670 ffacs (01938) 55219.
E-bost: trust@cpat.org.uk

Cewch atgynhyrchur deunyddiau hyn i ddibenion addysgol yn rhydd oddi wrth hawlfraint.