CPAT logo
Cymraeg / English
Adref Eto
Archaeoleg yn y Fforest

Archaeoleg yn y Fforest:
Cefn gwlad a adawyd


Deserted countryside location map

Map yn dangos tir Menter Coedwigaeth (gwyrdd) a ffiniau'r Dosbarthau Fforest (coch), a dangosir lleoliad 4 anheddiad anghyfannedd

Am filoedd o flynyddoedd mae pobl wedi gadael eu cartrefi a symud i safleoedd newydd. Weithiau maent wedi symud i ardaloedd ffermio cyfagos, ac ar adegau eraill maent wedi symud i weithio mewn mwyngloddiau neu ffatr´oedd, neu wedi mynd i wlad newydd i ddarganfod gwell bywyd.

Plannwyd y rhan fwyaf o'r fforestydd sy'n perthyn i Fenter Coedwigaeth yn ystod yr 1940au a'r 50au ar hen dir amaethyddol. Ar y pryd, gwnaed y plannu gan mwyaf heb ddefnyddio peiriannau mawr ac roedd yn bosibl cadw llawer o'r hen ffermydd, llwybrau a ffiniau caeau. Gan fod y coed yn aeddfed erbyn hyn, nid oes modd gweld y safleoedd hyn yn aml, ond mae llawer mwy ar hyd llwybrau neu yn ymyl ffyrdd y fforestydd.

Ffermydd Ucheldirol Canoloesol

Er bod yna ddarnau o fforest ar dir is mae llawer ohonynt ar yr hyn a arferai fod yn dir pori garw ar y bryniau. Yn ystod y canol oesoedd, fe'i defnyddid fel tir pori yn ystod yr haf, a pherthynai lawer ohono i abatai Sistersaidd gan gynnwys Ystrad Fflur (Gogledd Tywi) a Chwm-hir (Coed Sarnau). Oherwydd mai dim ond yn ystod misoedd yr haf y defnyddid hwy, roedd yr hafodydd yn fach, dim mwy nag adeilad hirsgwar bychan ar blatfform bychan a dorrwyd i'r bryn. Yn ystod y gaeaf, gyrrwyd yr anifeiliaid yn ˘l i'r prif aneddiadau yn y dyffrynnoedd.

Reconstruction of long hut

Ail-luniad o gwt pren, © Menter Coedwigaeth Cymru

Mae llawer o'r ffermydd a'r hafodydd canoloesol hyn wedi syrthio'n bentwr o gerrig dros y blynyddoedd ond mewn nifer o fforestydd ceir olion cytiau hir mewn cyflwr da. Yn Hafren mae adeilad carreg hirsgwar bychan, gyda mwswgl drosto bellach, yn ymyl glannau'r Afon Hore a gellir ei weld o ffordd y goedwig.

Ffermydd o'r Gorffennol Diweddar

O tua'r 16eg ganrif, neu hyd yn oed yn gynt mewn ardaloedd mwy ffafriol, ehangodd y ffermydd i'r tir pori uchel neu i goetiroedd a gliriwyd ac a wellwyd. Mewn ardaloedd eraill, ailadeiladwyd ffermydd a fodolai eisoes gydag adeiladau, ysguboriau a beudai mwy sylweddol. Heddiw mae'r ffermydd hyn wedi eu gadael yn y fforest, ond peth cyffredin yw darganfod adeilad sy'n dal i sefyll. Ceir aneddiadau gadawedig amlaf yn fforestydd Mynydd Du, Talybont, Brechfa a Chwm Taf. Ym Mynydd Du roedd y caeau, a gaewyd Ô waliau carreg, yn fach ac afreolaidd gyda llwybrau troellog yn cysylltu'r ffermydd ac yn arwain allan i'r tir comin ar y bryniau. Mewn ardaloedd eraill, gwellwyd y caeau yn ystod y 18fed ganrif a'u gosod allan fel blociau hirsgawr.

Sychpant Isaf farmstead

Fferm Sychpant Isaf, Cwm Taf, © Menter Coedwigaeth Cymru

Roedd y rhan fwyaf o'r ffermydd hyn eisoes wedi eu gadael erbyn i'r fforestydd gael eu plannu oherwydd newidiadau mawr yn yr economi o ganlyniad i ddiwydiant a ffactorau eraill. Mae fferm adfeiliedig Sychpant Isaf, yn ymyl Canolfan Ymwelwyr Garwnant yng Nghwm Taf, yn enghraifft nodweddiadol o ddeiliadaeth ffyniannus o'r 18fer ganrif neu'r 19eg ganrif. Prynwyd tir yn yr ardal hon gan Gorfforaeth Caerdydd rhwng 1884 ac 1926 i godi argaeau Cantref, Beacons a Llwyn-on.