CPAT logo
Cymraeg / English
Adref Eto
Hafan
Glas-hirfryn

Pa bryd yr adeiladwyd y tŷ?




Dyddio Glas-hirfryn trwy gyfrwng cylchoedd pren

Yn ffodus, mae gennym ni bellach ddyddiad eithaf manwl ar gyfer yr amser yr adeiladwyd y tŷ. Mae dyddio trwy gyfrwng cylchoedd pren, neu dendrocronoleg, wedi dangos i brif gyfnodau adeiladu’r tŷ ddigwydd yn ystod 1559 neu’n fuan wedyn – y flwyddyn y daeth Elisabeth I yn frenhines. Dan Miles o’r Oxford Dendrochronological Laboratory wnaeth y dyddio (a daw llawer o’r manylion a ganlyn o’u gwefan nhw). Samplwyd deuddeg gwahanol ddarn o bren o’r adeilad gwreiddiol yng Nglas-hirfryn, gan gynnwys trawstiau echelinol, rheiliau, postyn wal, plât cynnal y llawr uchaf sy’n ymestyn allan a phaneli. Mae dyddiad o 1826/27 wedi’i bennu i un darn o bren, a oedd yn amlwg yn perthyn i addasiad diweddarach.



Gyswllt fideo



Adran o dderwen sydd newydd ei thorri i lawr.

Sut mae dyddio trwy gyfrwng cylchoedd pren yn gweithio

Mae’r ffordd y mae dendrocronoleg yn gweithio’n gymharol syml. Wrth i goeden dyfu, mae’n ychwanegu twf newydd neu gylch pren bob blwyddyn, o dan y rhisgl. Mae coed yn tyfu, ac yn ychwanegu cylchoedd pren, ar wahanol gyfraddau, gan ddibynnu ar y tywydd mewn unrhyw flwyddyn benodol: cylch lletach mewn blwyddyn ffafriol a chylch culach mewn blwyddyn anffafriol. Felly, dros gyfnod o amser hir (rhyw 60 mlynedd neu fwy) fe fydd yna gyfres gyfatebol o gylchoedd pren sy’n rhoi patrwm cylchoedd lletach a chulach sy’n adlewyrchu cyfnodau sych, hafau oer ac ati. I bob diben, bydd ôl bys unigryw yn cynrychioli rhychwant y blynyddoedd yr oedd y goeden yn fyw ynddyn nhw, sef ôl bys y gellir dod o hyd iddo mewn cronolegau cylchoedd pren eraill sy’n ddaearyddol debyg. I ddod o hyd i’r ôl bys hwn, mae angen adran reiddiol o bren o graidd neu ganol y goeden allan i’r ymyl â rhisgl arni.



Dethol darnau addas o bren i’w dyddio.

Dethol darnau addas o bren i’w dyddio

Y nod yw gwneud yn siŵr bod y samplau yn gynrychioliadol o’r adeilad neu’r cyfnod adeiladu sy’n cael ei astudio ac nad ydyn nhw’n dod o adeilad hŷn neu’n cynrychioli atgyweiriadau diweddarach. Yn gyffredinol, mae angen rhwng 6 ac 8 o samplau addas o un cyfnod adeiladu i sicrhau canlyniad dibynadwy. Mae hyn hefyd yn helpu i wneud yn siŵr bod unrhyw anghysonderau yn nhwf darnau unigol o bren yn cael eu cyfartalu. Mae hefyd yn bwysig dethol cynifer o samplau â phosibl sydd â’r ymyl lle roedd y rhisgl wedi goroesi ac sydd a nifer fawr o gylchoedd. Ond fel rheol, dim ond cyfran fach o samplau sydd â’r holl haenau allanol meddal wedi goroesi oherwydd y modd o weithio’r pren gwreiddiol neu oherwydd hindreuliad diweddarach.



Samplo un o’r darnau pren o Las-hirfryn.

Cymryd y samplau

Fel rheol, cymerir samplau o’r fan a’r lle mewn adeilad hanesyddol sydd yn dal i fod ar ei sefyll, ond yn achos Glas-hirfryn, roedd yr adeilad wedi’i ddymchwel felly gellid dethol y samplau yn y gweithdy. Sicrheir samplau i’w dyddio trwy ddrilio â digreiddiwr coeg 16mm sy’n cynhyrchu craidd â diamedr o ryw 10mm (gwelwch y lluniau isod). Cynhyrchir y digreiddwyr hyn at y diben ac mae ganddyn nhw ddannedd dur caled er mwyn torri trwy bren y mae canrifoedd o sesno wedi’i galedu. Defnyddir dril 800w 240v i yrru’r digreiddiwr, â gêr tra isel a chyflymderau amrywiadwy fel bod yna ddigon o drorym a phŵer i ddrilio ar y cyflymderau araf gofynnol. Gellir rhedeg y dril ar gyflymderau digon araf fel na ystyrir hyn yn ‘waith poeth’. Os cymerir samplau allan o ddarnau pren sydd i’w gweld yn ardaloedd trigiannol adeiladau, caiff y twll sydd ar ôl yn y pren ei blygio â hoelen bren, a rhoddir ôl traul arni a’i staenio i gyd-fynd â’r arwyneb o’i hamgylch.



Dalenni cofnodi ar gyfer samplau Glas-hirfryn.

Cadw cofnod o’r lleoedd y daw’r samplau ohonyn nhw

Dylai’r creiddiau gorau fod â chyfres o gylchoedd pren o o leiaf 50 mlynedd, a 100 mlynedd yn ddelfrydol. Yn ddelfrydol, hefyd, dylen nhw fod â’r cylch olaf agosaf at yr ymyl lle roedd y rhisgl: hynny yw, y cylch olaf a dyfodd yn y flwyddyn y torrwyd y goeden i lawr ynddi. Felly, daw’r samplau gorau o ddarnau pren mawr, sydd wedi tyfu’n araf, heb unrhyw afluniadau, a gyda’r ymyl lle roedd y rhisgl yn dal i fodoli. Rhaid i’r pren fod yn sych – ni fydd modd digreiddio’n llwyddiannus pren derw sydd wedi bod allan yn y glaw. Pan fydd darn pren wedi gwlychu trwyddo oherwydd ei fod wedi bod allan yn y tywydd, mae weithiau’n gallu cymryd blwyddyn i’r pren derw sychu. Mae’n bosibl bod lleithder hefyd wedi cronni mewn darnau pren sydd wedi bod mewn gofodau yn y to heb unrhyw awyru.

Mae’n hanfodol cofnodi’n fanwl gywir y darnau pren sydd wedi’u samplo a deall o ble yn yr adeilad y daw’r darnau pren sydd wedi’u dyddio ac i ba gyfnod o’r adeiladu y mae’n debygol eu bod nhw’n perthyn. Cofnodir y manylion hyn ar ddalenni cofnodi, fel a ddangosir yma.



Uchod, digreiddwyr coeg a ddefnyddir i gymryd samplau. Isod, y creiddiau o Las-hirfryn a ddefnyddiwyd ar gyfer dyddio.

Mesur y cylchoedd a dehongli’r canlyniadau

Unwaith y mae’r samplau wedi’u sicrhau, ac y maen nhw’n hollol sych, maen nhw yna’n cael eu sandio ar beiriant sandio sy’n sownd i fainc, gan ddefnyddio papur sgraffinydd 60 i 1200 graean, ac maen nhw’n cael eu glanhau ag aer cywasgedig i ganiatáu gweld ffiniau’r cylchoedd yn eglur.

Unwaith y mae’r samplau wedi’u paratoi, maen nhw yna’n cael eu mesur dan ficrosgop x10/x45 i fanwl gywirdeb o 0.01mm. Felly caiff pob blwyddyn neu gylch ei gynrychioli gan ei fesuriad a drefnir fel cyfres o fynegeion lled cylchoedd o fewn set ddata, gan osod y cylch cynharaf ar ddechrau’r gyfres a’r cylch diweddaraf neu allanol i gwblhau’r set ddata.

Er bod yr egwyddor sydd wrth wraidd dyddio trwy gyfrwng cylchoedd pren yn un syml, mae penderfynu beth sy’n cyfateb yn union yn fwy cymhleth o lawer. Pan gymharir sampl neu gyfres safle sydd heb ei dyddio â chyfres sydd wedi’i dyddio, sef cronoleg cyfeirio, mae’n rhaid penderfynu ynglŷn â’r awgrym o ba mor dda maen nhw’n cyfateb. Er ei bod hi bron yn amhosibl diffinio cyfatebiad gweledol, gellir meintioli cymariaethau cyfrifiadurol yn fanwl gywir. Er nad Gwerth-t Myfyrwyr yw’r dangosydd ystadegol gorau, mae dendrocronolegwyr Prydain yn ei ddefnyddio’n helaeth.



(yn ôl i'r brig)


Preifatrwydd a chwcis