CPAT logo
Cymraeg / English
Adref Eto
Hafan
Glas-hirfryn

Glas-hirfryn: Cofnodi’r adeilad




Pwysigrwydd cadw cofnod

Yn ychwanegol at y gwaith y mae CPAT wedi bod yn ei wneud, mae Comisiwn Brenhinol Henebion Cymru, Tony Rowland, Architectural Services, a’r pensaer Graham Moss, Moss Co.

Yr amcan yng Nglas-hirfryn oedd ailosod cymaint â phosibl o’r gwaith pren gwreiddiol. Mae cyflwr rhywfaint o’r deunydd sydd wedi goroesi’n rhy wael i’w ailddefnyddio, fodd bynnag, ac roedd yna gwestiwn hefyd ynglŷn â pha gyfnod neu gyfnodau o hanes yr adeilad a gynrychiolir yn y gwaith adfer. Roedd hefyd angen rhywfaint o gyfaddawdu wrth greu adeilad a fydd yn bodloni safonau adeiladu modern, ac a fydd yn addas i rywun fyw ynddo unwaith eto. Gan mai dim ond rhan o’r adeilad gwreiddiol sydd wedi goroesi’r ailadeiladu, mae rhai elfennau o’r adeilad yn ddamcaniaethol.

Nod cofnodi’r adeilad felly yw sicrhau y gwneir cofnod diffiniol o ffurf wreiddiol yr adeilad, sut cafodd ei addasu, sut olwg oedd arno a sut cafodd ei adeiladu.

Yng Nglas-hirfryn, dymchwelwyd yn llwyr y darnau o’r adeilad a oedd wedi goroesi ac yna’u hailadeiladu, gan ddatgelu manylion sydd yn aml wedi’u cuddio. Roedd hyn yn gyfle prin i astudio’n fanwl iawn sut adeiladwyd yr adeilad.



© Hawlfraint y Goron, CBHC

Defnyddio ffotograffau hanesyddol

Mae cofnodion hanesyddol o sut olwg oedd arfer bod ar adeilad yn aml yn ffynhonnell bwysig o wybodaeth am adeilad, yn enwedig yn achos un sydd wedi cwympo! Yng Nglas-hirfryn rydym yn ffodus bod Comisiwn Brenhinol Henebion Cymru wedi bod yn cadw cofnodion ffotograffig a lluniadau a dynnwyd o’r adeilad ers canol y 1950au, gan gofnodi llawer o’r manylion sydd bellach wedi diflannu.

Yma, ceir ffotograff gan y Comisiwn Brenhinol, a dynnwyd pan roedd rhywun yn dal i fod yn byw yn y tŷ, yn dangos trefniant y distiau nenfwd wedi’u mowldio. Montage o bortreadau yw un o’r lluniau ar y wal, efallai o weinidogion Wesleaidd Cymru.



Cofnodi pensaernïol

Yn ffodus, roedd Tony Rowlands wedi cwblhau arolwg trylwyr o’r elfennau o’r adeilad a oedd wedi goroesi yn 2008 ar ran y pensaer Graham Moss, Moss Co., pan roedd rhannau o’r adeilad yn dal i fod ar eu sefyll.

Bu hyn yn hynod werthfawr wrth benderfynu lle roedd rhai o’r darnau pren a oedd wedi cwympo’n dod ohono, ac mae wedi cofnodi manylion sydd bellach ar goll.

Lluniad © Graham Moss, Moss Co.



Ar y chwith Plethwaith a dwb yn y bylchau rhwng pyst parwydydd, ag estyll pren i’w gadw yn ei le (lle mae’r saeth). Ym mhen y llun gellir gweld rhai o’r tyllau ar gyfer yr hoelion pren a fyddai wedi cadw’r pyst parwydydd a’r walblad â’i gilydd. Yn y canol Tyllau (lle mae’r saeth) ar gyfer yr estyll ar un ochr o’r pyst parwydydd. Ar y dde Rhigolau (lle mae’r saeth) wedi’u torri i mewn i ochrau’r pyst parwydydd i ddal pennau eraill yr estyll.

Rhai cliwiau sylfaenol

Mae ceisio darganfod sut olwg oedd ar adeilad ffrâm bren yn wreiddiol yn aml yn eithaf anodd, yn enwedig os mai dim ond rhannau o’r adeilad sydd wedi goroesi neu os bu addasiadau mawr iddo. Mae morteisiau a thenonau, tyllau hoelion pren, a rhigolau ar gyfer mewnlenwi â phlethwaith a dwb yn darparu tystiolaeth allweddol.

Mae’n bosibl bod lleoliad ffenestri a drysau wedi newid yn ystod oes yr adeilad, ond mae morteisiau a thyllau hoelion pren o bosibl yn dangos tystiolaeth o’r lleoedd roedd darnau pren wedi’u tynnu. Hefyd, os oes yna rigolau a rhicynnau ar gyfer mewnlenwi â phlethwaith a dwb, mae hyn yn dangos a oedd panel yn y ffrâm bren yn agored neu ar gau yn wreiddiol.



Uniadau cymhleth

Yn achos adeilad pren sydd ar ei sefyll, mae’n aml yn anodd gwerthfawrogi’n llwyr sut mae gwahanol ddarnau pren wedi’u huno â’i gilydd. Yn achos Glas-hirfryn, dymchwelwyd yr adeilad yn llwyr, gan ddatgelu gwybodaeth fanwl am saernïaeth gymhleth.

Mae’r ffotograff yma’n dangos pen postyn cornel y llawr gwaelod ar yr ochr dde-ddwyreiniol. Roedd angen saernïaeth gymhleth oherwydd bod y postyn yn dal bracedi a fyddai wedi dal y platiau a fyddai wedi cynnal y llawr uchaf a oedd yn ymestyn allan ar ochr ddeheuol ac ochr ddwyreiniol yr adeilad.



Manylion addurniadol

Mae arwynebau allanol llawer o’r darnau pren wedi’u hindreulio’n sylweddol, ond mae astudio’r darnau pren sydd wedi goroesi wedi dangos bod llawer ohonyn nhw wedi’u haddurno’n gywrain.

TMae’r llun uchaf yma’n dangos pilastr ag addurniad dail gwinwydd ar wyneb allanol postyn wal yr ochr dde-ddwyreiniol. Roedd yr addurniad yma wedi’i amddiffyn rhag y tywydd y tu ôl i wal gerrig ddiweddarach. O’r dystiolaeth hon, mae bellach yn bosibl gweld bod llawer, os nad pob un, o’r pyst wal ar y llawr gwaelod a’r llawr cyntaf wedi’u haddurno’n debyg i hyn.

Mae’r llun isaf yma’n dangos un o’r rheiliau canol ar lawr cyntaf yr olwg ddwyreiniol sy’n dangos addurniad dail gwinwydd tebyg. Hwn oedd yr unig ddarn o’r math hwn i oroesi. Byddai’r mortais yn y top wedi cynnal cilfŵad yn ymledu ar i fyny i’r ail lawr.



Darnau dyrys

Mae’r ddau ffotograff hyn yn dangos pwysigrwydd cofnodi lleoliad darnau o bren yn yr adeilad, a’u pwrpas.

Fe gymerodd peth amser i weithio pethau allan, ond mae’r cymysgedd o ddarnau o bren yn y llun uchaf i gyd yn ffitio â’i gilydd ac roedden nhw wedi’u torri allan o un bloc o bren. Roedd yn ddarn hanfodol o bren a fyddai, gyda help tenonau, wedi cloi at ei gilydd y plât a fyddai wedi cynnal y llawr uchaf a oedd yn ymestyn allan a’r swmer ar waelod darn dwyreiniol y llawr uchaf a oedd yn ymestyn allan yng nghornel dde-ddwyreiniol yr adeilad.



Ar goedd

Canlyniad terfynol cofnodi’r adeilad yw gwell dealltwriaeth o ffurf wreiddiol yr adeilad ffrâm bren yng Nglas-hirfryn, ac mae’n gofnod diffiniol o sut cafodd ei adeiladu, gan gofnodi manylion a fydd unwaith eto’n cael eu cuddio pan fydd yr adeilad wedi’i ailgodi.



(yn ôl i'r brig)


Preifatrwydd a chwcis