CPAT logo
Cymraeg / English
Back Home
Hafan
Glas-hirfryn

Glas-hirfryn: Trwsio’r gwaith pren




Yn ôl yn y gweithdy

Colin a Roger Morris o Manor Joinery sy’n gyfrifol am y gwaith trwsio ac adfer.

Ychydig cyn Nadolig 2012, cludwyd ambell i lwyth o’r darnau pren i’w defnyddio wrth ailadeiladu’r tŷ yn ôl i weithdy Manor Joinery yn Stad Ddiwydiannol Malehurst rhwng Pontesbury a Minsterly, Swydd Amwythig. Yma, dros y 12 mis nesaf, aed ati i lanhau, sychu a thrwsio’r darnau pren a oedd wedi goroesi, a chynhyrchwyd darnau newydd yr oedd eu hangen i ailadeiladu’r tŷ. Mae’r delweddau a ganlyn yn dangos rhai o’r prosesau dan sylw.



Gyswllt fideo



Egwyddorion cyffredinol

Mae un o’r trawstiau gwreiddiol o Las-hirfryn, a welir yma, yn dangos rhai o’r problemau sy’n codi wrth wneud gwaith trwsio. Er bod y mowldio cywrain ar waelod y trawst mewn cyflwr da, mae pen y trawst wedi pydru, mae’r morteisiau i gynnal distiau’r nenfwd wedi dirywio, ac mae’r morteisiau ar y pennau, i ddal y trawst yn sownd at y pyst wal, ar goll.

Y nod yw cadw cymaint â phosibl o’r gwaith pren gwreiddiol. Ond gan y bydd y ffrâm bren yn cynnal pwysau mae angen torri’r pren sydd wedi pydru allan, a gosod pren derw newydd yn ei le, a chyfateb hyn mor agos â phosibl i’r gwreiddiol.



Sgiliau crefftau traddodiadol

Er cyfleustra, defnyddir peiriannau modern lle bo’n bosibl. Er hynny, mae sgiliau saernïaeth traddodiadol yn hanfodol i’r gwaith, i wneud yn siŵr bod y gwaith newydd yn gweddu i’r hen waith.

Yma, mae mowldiad newydd sydd wedi’i ddechrau â pheiriant yn cael ei orffen â llaw yn y gweithdy.



Mae’r mowldio ar un o’r swmerau newydd i’w osod yn y darn o’r llawr uchaf sy’n ymestyn allan yn cael ei orffen â llaw yma.



Cyfateb y newydd i’r hen

Mae’r lluniau hyn eto’n dangos y ffordd yr aed ati yn y gweithdy i wneud gwaith addurniadol manwl ar bren derw newydd, gan ei asio a’i ludio at y gwreiddiol.

Defnyddiwyd plaen cafnu’n gyntaf i lunio amlinelliad o’r mowldio, ac yna gorffennwyd hyn â llaw er mwyn i’r gwaith newydd gyfateb mor agos â phosibl i’r hen waith.



Tenonau a morteisiau

Er mwyn i ffrâm bren yr adeilad weithio, mae angen i bob darn o bren sydd wedi’i drwsio barhau i fod yn gryf dan bwysau, a hynny heb dorri neu blygu.

Felly ychwanegwyd tenonau newydd, fel hwn yma, at bennau’r darnau pren. Aed ati i drwsio’r morteisiau neu torrwyd rhai newydd i mewn i bren derw newydd, a’u hasio i’r rhai gwreiddiol.

Mae’r ffotograff isaf yn dangos rhai o’r ewinbrennau wedi’u mowldio’n gywrain, sy’n cynnal distiau’r llawr, eto gyda darnau pren derw newydd i gyfateb i’r gwreiddiol.



Mae cadwyn forteisio’n cael ei defnyddio yma i dorri morteisiau mewn plât gwadn newydd.



Mowldio â pheiriant

Er bod nifer dda o’r distiau nenfwd gwreiddiol a oedd wedi’u mowldio’n gywrain wedi goroesi, roedd angen cryn dipyn o rai newydd i gwblhau’r nenfydau a’r lloriau.

Yn yr achos hwn, roedd hi’n fwy darbodus gwneud y gwaith â pheiriant. Defnyddiwyd plaen cafnu a wnaed yn arbennig (i’w weld uchod) er mwyn i’r mowldio ar y distiau derw newydd gyfateb mor agos â phosibl i’r rhai gwreiddiol, fel y gellir gweld yn y ffotograff isaf.

Hefyd i’w weld yn y ffotograff isaf mae un o’r bracedi derw newydd ar gyfer plât cynnal y llawr uchaf sy’n ymestyn allan (gydag amlinelliad crwm) wedi’i osod i mewn i fortais yn un o’r pyst wal gwreiddiol.



Manylion addurniadol

Roedd rhai o byst wal gwreiddiol y llawr gwaelod wedi goroesi ond roedd llawer ohonyn nhw mewn cyflwr gwael. Fel yma, roedd angen trwsio’r tenon ar droed y postyn lle mae’n ffitio i mewn i’r plât gwadn.

Roedd y pilastrau gwreiddiol ar wynebau allanol y pyst wedi’u haddurno â dail gwinwydd (gwelwch yr adran ar ‘Cofnodi’r adeilad’), ond yn hytrach na cheisio efelychu’r gwreiddiol, fe atgynhyrchwyd pilastrau plaen yma.



Gosod y darnau mewn patrwm ar lawr y gweithdy

Wrth i’r gwaith fynd rhagddo, gosodwyd adrannau o’r waliau, y cyplau to a’r lloriau mewn patrwm ar lawr y gweithdy, i wneud yn siŵr bod y darnau newydd yn ffitio i mewn i’r gwaith gwreiddiol.

Yma, mae dau fae distiau nenfwd gwreiddiol y llawr gwaelod wedi’u gosod mewn patrwm, ynghyd â’r prif ewinbrennau. Roedd gosod y lloriau mewn patrwm fel hyn hefyd yn caniatáu cael mesuriadau mwy manwl gywir ar gyfer yr adeilad.



Yn y gweithdy, mae waliau’r llawr cyntaf yn cael eu hychwanegu at ffrâm nenfwd y llawr gwaelod. Yma, mae pyst parwydydd newydd y llawr cyntaf ar ochr ogleddol y tŷ’n cael eu ffitio i mewn i forteisiau yn y rhwymdrawst uwchben wal y llawr gwaelod.



I’r chwith, mae prif byst parwydydd a rheilen ganol y llawr gwaelod yn cael eu hailgydosod ar lawr y gweithdy.



Yma, mae postyn cornel ogledd-ddwyreiniol y llawr gwaelod a’r pyst cynhaliol sy’n agos at ei gilydd, y plât gwadn (i’r dde) a’r rhwymdrawst (i’r chwith) yn cael eu hailgydosod ar eu gwastad. Heblaw am y postyn cornel, prin yw’r gwaith pren arall a oedd wedi goroesi, felly derw newydd yw llawer o’r gwaith pren.



Mae’r gwaith pren sydd wedi goroesi o dalcen y dwyrain yn cael ei ailgydosod ar lawr y gweithdy. Roedd y swmer gwreiddiol, a oedd wedi’i fowldio yn y darn o’r llawr uchaf a oedd yn ymestyn allan (agosaf at y camera) mewn cyflwr gwael a chan ei fod yn gydran strwythurol pwysig o’r adeilad roedd angen gosod pren newydd yn ei le.



Wrthi’n gweithio ar ffitio’r darnau pren a oedd wedi goroesi o dalcen y dwyrain mewn swmer newydd wedi’i fowldio ar gyfer y darn o’r llawr uchaf sy’n ymestyn allan.



Yn tynnu at orffen wal y llawr cyntaf o dalcen y dwyrain, gyda’r agoriad ffenestr gwreiddiol, ar lawr y gweithdy.



Ffasâd deheuol llawr cyntaf y tŷ, â phostyn pared lletraws addurnol. Prin oedd y gwaith pren gwreiddiol a oedd wedi goroesi mewn cyflwr y gellid ei ailddefnyddio, felly roedd yn rhaid defnyddio darnau pren newydd yn lle.



Talcen y dwyrain â’i lawr uchaf yn ymestyn allan yn cael ei gydosod ar lawr y gweithdy. Eto, prin oedd y gwaith gwreiddiol a oedd wedi goroesi mewn cyflwr cadarn a bu’n rhaid defnyddio derw newydd yn lle.



Ac o’r diwedd, yr hoelion pren!

Un o’r pethau olaf i’w gwneud yn y gweithdy oedd llunio’r hoelion pren roedd eu hangen i ddod â’r darnau pren i gyd at ei gilydd – bydd angen 800 ohonyn nhw i gyd! Mae’r hoelion pren yn cael eu llunio o ddarnau derw sgwâr gan ddefnyddio rhasgl.

Dechreuwyd dychwelyd y gwaith pren i Las-hirfryn ar 17 Mawrth 2014, pan ddechreuwyd ailadeiladu’r tŷ (gwelwch yr adran ar ‘Ailadeiladu’r tŷ').



(yn ôl i'r brig)


Preifatrwydd a chwcis