CPAT logo
Cymraeg / English
Tirwedd Hanesyddol
Basn Caersws
Map o'r ardal cymeriad hon
Mwy Ffotograffau

Nodweddur Dirwedd Hanesyddol

Basn Caersws: Penbedw
Cymuned Caersws, Powys
(HLCA 1178)


CPAT PHOTO 06-C-014

Tirwedd o gaeau a ffermydd gwasgaredig ar dir llethrog a bryniau isel yn ffurfio ymyl gogledd-ddwyreiniol Basn Caersws. Maen rhannol gynrychioli cau tir bob yn dipyn, or cyfnod canoloesol ymlaen yn l pob tebyg, ac yn rhannol gynrychioli cau tir comin gynt ar ddechraur 19eg ganrif. Ceir tystiolaeth o aneddiadau amddiffynedig cynhanesyddol diweddarach tebygol. Llwybr y ffordd Rufeinig ir gogledd-ddwyrain or gaer Rufeinig yng Nghaersws.

Cefndir Hanesyddol

Roedd yr ardal yn rhan o drefgordd faenorol Escob a Castle ym mhlwyf degwm Llanwnog, Sir Drefaldwyn.

Nodweddion Allweddol y Dirwedd Hanesyddol

Ceir tirwedd o gaeau cymysg ar y tir syn codin raddol yn gyffredinol ir gogledd o Gaersws ac ir dwyrain o Lanwnog, ond llethrau mwy serth ar ymylon Alltwnnog ir gogledd o Lanwnog, ar uchder o rhwng 130metr a 350 metr. Mae yma esgeiriau hirgul isel yn cynrychioli drymlinau rhewlifol, sydd wedi effeithio ar batrymau draenio lleol. Maer priddoedd gan fwyaf yn briddoedd mn cleiog a siltiog, syn ddirlawn yn dymhorol, er bod priddoedd mn lomog wediu draenion dda mewn mannau. Yn economaidd, magu da byw ar laswelltir parhaol a ffermio llaeth ar dir isel syn gwneud orau yma. Caeau afreolaidd mawr a bach a welir yn bennaf, yn cynrychioli clirio a chau tir bob yn dipyn yn l pob tebyg, yn ystod y cyfnod canoloesol a diwedd y cyfnod canoloesol. Er hynny, ceir patrwm amlwg o gaeau mawr a bach ag iddynt ochrau syth yn rhan ganol yr ardal, rhwng Gwynfynydd a Phenbedw, yn cynrychioli cau porfa gomin gynt ar ddechraur 19eg ganrif. Ardaloedd gweddilliol o goetiroedd hynafol a ailblannwyd a choetiroedd lled-naturiol hynafol sydd yng Nghoed Tregastell, Coed Penbedw, Coed Llwyn-gwyn a phob ochr i lethrau isaf Alltwnnog. Mae yna goetir conwydd diweddar ar Alltwnnog a blannwyd yn y 1950au.

Mae tystiolaeth enwau lleoedd yn arwydd o ddefnydd tir hanesyddol, o bosibl yn awgrymu clirio coedwigoedd a chau tir yn gymharol ddiweddar i anifeiliaid bori. Yn ogystal ag enwau coedwigoedd sy'n bodoli, megis Coed Llwyn-gwyn a Choed Tregastell, maer elfen coed hefyd yn ymddangos yn Goleugoed, Gwastadcoed, Gwastadgoed-uchaf, yr elfen llwyn yn ymddangos yn Llwyn-y-gog, a bedw yn ymddangos yng Nghoed Pen-bedw. Maer elfen rhos yn yr enw Rhos-goch yn awgrymu porfa arw. Awgrymir corlannu da byw gan ffurf luosog buarth yn yr enw Buarthau.

Mae lloc Wyle Cop syn gorwedd ar lan nant ir gogledd o Lanwnog a lloc Gwynfynydd syn gorwedd ar dir llethrog ir gogledd o Gaersws yn awgrymu defnydd tir ac anheddu Oes yr Haearn cyn-Rufeinig tebygol. Maer ddau yn amgu ardaloedd o tua 0.3 hectar. Mae llwybr y ffordd Rufeinig ir gogledd or gaer Rufeinig yng Nghaersws yn dilyn llinell y ffordd fodern yn Llwyn y Gog yn fras, gan redeg i gyfeiriad Dolanog yn nyffryn Banw.

Mae nifer o ffermydd gwasgaredig iawn sydd wediu lleoli oddi ar y brif ffordd, megis Gwastadcoed, Gwastadgoed-uchaf ar fferm a fu gynt yng Ngwynfynydd, yn cynrychiolir elfen gynharaf sydd wedi goroesi yn y patrwm anheddu modern ac, o bosibl, maen tarddu or cyfnod canoloesol neur cyfnod canoloesol diweddar. Mae mapiau cynnar yn awgrymu bod y rhain wedi bod ar ffurf un rhes o adeiladau mewn llinell yn y gorffennol. Nid yw rhai ffermydd yn bodoli bellach yn dilyn cyfuno daliadau ffermydd, tra bod eraill, megis Gwastadcoed, wedi tyfun sylweddol yn ystod yr ugeinfed ganrif, gyda chodi adeiladau ffrm ddur. Crwyd rhai ffermydd diweddarach, megis Llwyn-y-gog, tua diwedd y 19eg ganrif, yn dilyn cau tir comin gynt. Mae yna rai bythynnod llai, a ddechreuodd fel llechfeddiannau ar ochr y ffordd o bosibl, ac maer ardal hefyd yn cynnwys nifer sylweddol o dai bychain newydd ar wahn ar ochr y ffordd.

Ffynonellau

Cofnod yr Amgylchedd Hanesyddol; disgrifiadau Cadw o Adeiladau Rhestredig; mapiau modern 1:10,000, 1:25,000 yr Arolwg Ordnans ac argraffiad 1af map 1:2,500 yr Arolwg Ordnans; Collens 1988; Lea 1975; Spurgeon 1972; Fisher 1917; Silvester 2004; Silvester ac Owen 2003; Arolwg Pridd Cymru a Lloegr; Sothern a Drewitt 1991

I gael gwybodaeth bellach cysylltwch os gwelwch yn dda ag Ymddiriedolaeth Archaeolegol Clwyd-Powys yn y cyfeiriad hwn neu ewch i wefan Cyngor Cefn Gwlad Cymru yn www.ccw.gov.uk.