CPAT logo
Cymraeg / English
Adref Eto
Tirweddau Hanesyddol

Disgrifio Nodweddion Tirwedd Hanesyddol

Bro Caersws


CPAT PHOTO 87-C-121

Nid yw'r gwaith o ddisgrifio nodweddion yr ardal Tirwedd Hanesyddol hon wedi dechrau hyd yma.

Mae'r disgrifiad canlynol, a gymerwyd o'r Gofrestr Tirweddau Hanesyddol, yn enwi'r themu hanesyddol hanfodol yn yr ardal cymeriad hanesyddol.

Yn ddaearyddol, mae Bro Caersw s yn ardal naturiol drawiadol yng nghanol Canolbarth Cymru. Cyfyngir ar y go ly g fey dd allan o r fro ym mhob cyfeiriad gan y bryniau ar esgeiriau isel di-dor oi hamgylch ,sydd rhwng 300m a 400m uwchben SO.Mae llawr y fro, syn ymdd a n gos fel petai wedii amgu ond syn lly d a n hefyd , yn wastad ar y cyfan, gan godi 20m yn unig mewn 5km, o 115m i 135m uwchben SO, o r dwyrain ir gor llewin .Mae r ardal anhygoel naturiol hon, er yn fas,wedi gwneud y fro yn ardal o bwysig r w y dd strategol a hanesyddol eithriadol yng Nghy m r u , tra bod cyflifiad A fo ny dd Carno a Thrannon gydag A fon Hafren hefyd wedi gwneud Caersw s ynghanol y fro yn ganolbwynt naturiol ar gy fer cysylltiadau. R o e dd hyn fwyaf amlwg yn ystod y cyfnod R h u feinig pan oedd rhwydwaith o ffyrdd yn tarddu or gaer R u feinig yno, gan arwain ar hyd y cymoedd a thros y bryniau ir go g l e dd . Mae olion rhai ffyrdd yn weladwy o hyd mewn rhai lleoedd .M a e r cyfuniad o dopograffeg naturiol a thystiolaeth o benderfyniad dyn i reoli tramwyfey dd a chysylltiadau fe l ly we d i c reu tirwe dd o dd i dd o rdeb a chy w i rdeb hanesyddol maw r.

Mae cyfres o amgaeadau bychain o Oes yr Haearn,sydd bellach iw gweld ar y cyfan fel olion cnydau yn unig,yn awgrymu preswyliad cynhanesyddol yn yr ardal.Yn ddiweddar darganfuwyd amgaead hirgrwn mawr wedii amgylchynu chlawdd a ffos toredig ychydig ir gogledd o Gaersw s,ac mae cloddiadau archaeolegol wedi darparu dyddiad Oes yr Haearn ir llifwaddodion yn y ffos.Ir de orllewin o Gaersw s,bryngaer amlgloddiog gymhleth Cefn Carnedd yw un or nifer o safleoedd a awgrymir ar gyfer brwydr olaf Caradog,er bod y cysylltiad ychydig yn wan. Fodd bynnag,maer holl olion hyn yn dystiolaeth glir o aneddiad,ac fwy na thebyg o ffermio dwys yn ystod Oes yr Haearn yn yr ardal.

Dechreuodd y dylanwad Rhufeinig gy dar ymgy rchoedd cynnar yn erbyn yr Ordovici , y llwyth Oes yr Haearn a oedd yn p re swylio yng Ngo gledd Cymru. Sefyd lwyd caer ir dwyrain o bentref presennol Caersw s , ond erbyn tua AD 75, disodlwyd hon gan gaer new y dd wedii lleoli ger cyflifiad A fo ny dd Carno a Hafren .Yn ei hantert h , yn ystod yr 2ail ganrif, by dd a i r gaer we d i bod yn strwythur trawiadol wedii hamddiffyn fel yr oedd gan ragfur tywodfaen coch a chy f res o hyd at dair ffos allanol.Y tu m ewn ir gaer,mae cloddio parhaus wedi datgelu cynlluniaur prif gy f res o adeiladau cerrig ac olion y gwersyllty pren ar stablau. O amgylch y gaer ir de ar dwyrain, s e f y d lwyd aneddiad sifilaidd sylweddol , a oedd yn cynnwys gweithdai, tafarn dai , a theml fechan yn ogystal ag adeiladau cart re fo l .M a e r baddondy a dd a rganfuwyd ym 1854 bellach yn go r we dd o dan iard y rheilffo rdd .

Ni wyddys llawer am hanes canoloesol yr ardal hon.Ar ochr ddeheuol y fro mae dau gastell tomen a beili ym Mronfelin a Moat Farm, gyda thystiolaeth o amgaeadau cynharach o bosibl.Mae gan Gaersw s ei hun gynllun stryd a fyddain cael ei gysylltu fel arfer ag aneddiad canoloesol, er nad oes unrhyw dystiolaeth archaeolegol i gefnogi hyn.Yn wir canolir y plwyf lleol ar Lanwnog a sefydlwyd maen debyg,yn ystod y 6ed ganrif gan Sant Gwynog,ac syn barhad i safler eglwys or telynegwr poblogaidd Cymraeg or 19eg ganrif, John Ceiriog Hughes,a fu ar un pryd yn orsaf-feistr yn Llanidloes,ac yn ddiweddarach yn oruchwyliwr lein ar gangen Rheilffyrdd Cambria rhwng Caersws ar Fan. Fei claddwyd yn Llanwnog.

Adeiladwyd y lein ir Fan er mwyn carior mwyn or pyllau plwm pwysig yn Y Fan a Dylife, ac fel nifer o rannau gwreiddiol eraill Rheilffyrdd Cambria yn yr ardal, fei crewyd gan y diwydi - annwr ar mentrwr, David Davies,a ddaeth yn Arglwydd Davies yn ddiweddarach,a oedd yn fwyaf enwog yn Ne Cymru am echdynnu glo or Rhondda ai allforio ar hyd ei reilffordd ei hun a thrwy ei borthladd ei hun yn Y Barri.Mae ei dy yn Llandinam,Broneirion,yn edrych dros y pentref ac yn Ganolfan Hyfforddi Geidiaid Cymru heddiw.Ar ddiwedd y 19eg ganrif,adeiladodd y teulu Davies Plas Dinam,sydd bellach yn goruchafu dros y ffordd ogleddol ir pentref,a grwyd ran fwyaf mewn gwirionedd gan Davies.Mae Llandinam hefyd yn enwog fel un or plwyfi gwledig Cymreig cyntaf i dderbyn trydan,ym 1904.Mae gwreiddiaur pentref, fodd bynnag, yn llawer cynharach gan fod yr eglwys yn l y sn yn glas Celtaidd cynnar neun sefydliad mam eglwys.

I gael gwybodaeth bellach cysylltwch os gwelwch yn dda ag Ymddiriedolaeth Archaeolegol Clwyd-Powys yn y cyfeiriad, hwn neu cysylltwch â gwefan Cyngor Cefn Gwlad Cymru ' ar www.ccw.gov.uk.