ÿþ<HTML> <HEAD> <TITLE> Clwyd-Powys Archaeological Trust - Projects - Historic Landscapes - Caersws Basin - Associative Landscapes </TITLE> </HEAD> <BODY BACKGROUND="../../../../white.gif" LINK="3956BB" VLINK="gray" ALINK="F79431"> <TABLE WIDTH="100%"> <TR> <TD BACKGROUND="../../../../green.gif" WIDTH="175" VALIGN="top"> <CENTER> <IMG SRC="../../../../logo.gif" WIDTH="130" HEIGHT="159" ALT="CPAT logo" VSPACE="10"> <HR WIDTH="80%"> <STRONG> Cymraeg / <A HREF="swsass.htm">English</A> </STRONG> <HR WIDTH="80%"> <TABLE> <TR> <TD> <IMG SRC="../../../../leftart.gif" ALIGN="left"> </TD> <TD> <STRONG><A HREF="../../../../w_index.htm">Adref Eto</A></STRONG> </TD> </TR> <TR> <TD> <IMG SRC="../../../../leftart.gif" ALIGN="left"> </TD> <TD> <STRONG><A HREF="w_swsint.htm#Themes">Tirwedd Hanesyddol <br>Basn Caersws</A></STRONG> </TD> </TR> </TABLE> </CENTER> </TD> <TD> <IMG SRC="../../../../giftrans.gif" WIDTH="5"> </TD> <TD> <A NAME="TOP"></A> <H1>Nodweddu r Dirwedd Hanesyddol</H1> <H2>Llunio Tirwedd Basn Caersws</H2> <HR> <p><H3>TIRWEDDAU CYSYLLTIADOL</H3> <!----text in here---> Mae ardal y dirwedd hanesyddol yn gysylltiedig â nifer o unigolion a fu n amlwg ym mywyd diwydiannol a diwylliannol Cymru ar ddiwedd y 19eg ganrif a dechrau r 20fed ganrif. <P> Ganed David Davies (1818-90) yn Llandinam, a dechreuodd weithio fel mân labrwr a llifiwr. Dywedir mai ef oedd y miliwnydd o Gymro cyntaf i wneud ei ffortiwn ei hun. O r elw a wnaed o gontractau cynnar i adeiladu pontydd ffyrdd yn Sir Drefaldwyn, megis y bont haearn bwrw ar draws Afon Hafren yn Llandinam ym 1846, daeth yn gontractwr ar gyfer y rhaglen fawr o adeiladu rheilffyrdd a oedd yn mynd rhagddi yng nghanolbarth Cymru. Roedd hyn yn cynnwys rheilffordd y Drenewydd a Llanidloes a gwblhawyd ym 1859, y rheilffordd o Groesoswallt i r Drenewydd a gwblhawyd ym 1861 a r rheilffordd o r Drenewydd i Fachynlleth a gwblhawyd ym 1862. Wedi hynny, fe fuddsoddodd yn y glofeydd a oedd yn datblygu n sydyn ar dir a oedd yn cael ei brydlesu oddi wrth y teulu Crawshay yn y Rhondda. Ffurfiwyd yr Ocean Coal Company o lwyddiannau Glofa Cwmparc yn Nhreorci, a dyna sut y cafodd y llysenw  Davies the Ocean . Sefydlodd Ddociau r Barri ar gyfer allforio glo, gan gystadlu â theulu pwerus Bute a reolai Dociau Caerdydd. <P> Parhaodd i fyw yn Llandinam trwy gydol ei fywyd, a pharhaodd i addoli yn y capel Methodistaidd Calfinaidd yno. Comisiynodd y plasty Eidalaidd ym Mroneirion, ar draws yr afon o Landinam, i ddod yn gartref iddo ym 1864-65. Roedd y tiroedd ar gael i r gymuned leol chwarae gemau yno a chynnal gweithgareddau eraill. Yn ddiweddarach, prynodd Plas Dinam, ychydig i r gogledd o'r pentref, yn ogystal â r ystâd a oedd yn gysylltiedig ag ef, i w fab Edward a i deulu. Daeth yn gymwynaswr lleol o bwys o ran prosiectau adeiladu, megis yr elusendai yn Llandinam, a chwaraeodd ran fawr hefyd yn sefydlu Coleg y Brifysgol yn Aberystwyth. Roedd yn flaenor y Methodistaidd Calfinaidd, ac yn gefnogwr hael y Symudiad Ymosodol, a oedd yn ymdrechu i ddod â r efengyl i drefi diwydiannol a chymunedau dyffrynnoedd De Cymru. Saif Cerflun David Davies, sef copi efydd o r cerflun yn Nociau r Barri, ger y cynaliadau a adeiladodd ar ochr ddeheuol y bont ffordd ar draws Afon Hafren yn Llandinam. <P> Gadawodd David Davies ffortiwn sylweddol i w ddwy wyres, Gwendoline (1882-1951) a Margaret Davies (1884-1963). Er hynny, magwyd y ddwy chwaer mewn traddodiad Anghydffurfiol Cymreig caeth, ac fe wnaethant barhau yn Sabatholwyr ac yn llwyrymwrthodwyr caeth hyd eu marwolaeth. Daethant yn gymwynaswyr o bwys o ran elusennau a sefydliadau diwylliannol yng Nghymru. Dechreusant gasglu gweithiau celfyddyd ym 1906, ac erbyn 1924 roeddent wedi datblygu r casgliad mwyaf o weithiau Argraffiadwyr a gweithiau Ôl-Argraffiadwyr Ffrainc ym Mhrydain. Gyda i gilydd, gwnaethant drosglwyddo casgliad oedd yn weledol drawiadol o fwy na 260 o weithiau i Amgueddfa Genedlaethol Cymru yng Nghaerdydd, a thrawsnewidiodd hyn gymeriad casgliad celf cenedlaethol Cymru yn llwyr. Daeth y ddwy chwaer i gael eu cysylltu'n agos â'r plasty mawr yng Ngregynog, a brynasant ym 1920, ond roeddent wedi dechrau datblygu eu casgliad o baentiadau pan roeddent yn byw ym Mroneirion, Llandinam, yr oeddent wedi ei etifeddu oddi wrth eu taid. Ymhlith y pethau a brynwyd oedd nifer o ddarluniau trist ond ffasiynol o dlodi gwledig y 19eg ganrif gan Millet, Daumier ac eraill. Dywedwyd bod hyn yn awgrymu dyfnder eu pryder ynglwn â chymdeithas, a i fod wedi rhagawgrymu eu penderfyniad, yn ddiweddarach yn eu bywydau, i roi r gorau i gasglu gweithiau a gwneud gwaith elusennol yn lle. <P> Cymeriad arall o bwys ym mywyd diwylliannol Cymru sy n gysylltiedig â r dirwedd hanesyddol yw John Ceiriog Hughes (1832-87), sef bardd telynegol enwog o Gymro a chasglwr alawon Cymreig. Ymhlith ei weithiau mae  Dafydd y Garreg Wen a  Clychau Aberdyfi . Gorwedda fedd Hughes, a oedd yn eglwyswr, ym mynwent eglwys Llanwnog. Dychwelodd i Gymru i weithio fel gorsaf-feistr yn Llanidloes ym 1868. Ddwy flynedd yn ddiweddarach, penodwyd ef yn oruchwyliwr cyntaf Rheilffordd y Fan, a oedd wedi i hagor yn ddiweddar. Gweithiai o i swyddfa yng Nghaersws, a bu hyn yn ddechrau cyfnod pwysig a chynhyrchiol o ran ei weithgaredd llenyddol, a oedd yn cynnwys llawer o gerddi Cymraeg poblogaidd a oedd yn aml yn sentimental. <P> (<A HREF = "#TOP">yn ôl i r brig</A>) <!---text ends here---> </TD> </TR> </TABLE> </BODY> </HTML>