CPAT logo
Cymraeg / English
Adref
Tirwedd Hanesyddol Dyffryn Clwyd

Disgrifio Nodweddion Tirwedd Hanesyddol

Dyffryn Clwyd


TIRWEDDAU ADDURNIADOL A PHICTIWRÉSG

Mae parcdir yn elfen weledol a ffisegol yn nhirwedd hanesyddol Dyffryn Clwyd. Ceir ardaloedd bach a chanolig eu maint o barcdir, ardaloedd a fu gynt yn barcdir neu ardaloedd â nodweddion parcdir wediu gwasgarun gymharol eang drwyr dyffryn, gyda bylchau o rhwng 1-3km rhyngddynt. Mae yna un neu fwy o ardaloedd o barcdir yn y rhan fwyaf o ardaloedd cymeriad ac eithrior tiroedd mwy gwlyb ar hyd glannaur prif afonydd ar nentydd ar ucheldir bryniog ar hyd Bryniau Clwyd a thuag at y copâu. Maer rhan fwyaf or parcdir o gymeriad cymharol syml. Mae fel arfer ar ffurf porfeydd gwastad syn goleddfun raddol, ac sydd wediu rhannun achlysurol yn nifer fach o gaeau mawr gyda ffensys o byst a gwifrau. Gwelir olion y gwaith tirlunio yn y coed collddail, mawr, gwasgaredig - yn gyffredinol coed derw, ffawydd, castanwydd neu leim gydag ambell blanhigfa ar gyfer sgrinio neu gysgodi.

Gellir canfod cyfanswm o dros 25 o dirweddau parcdir yn Nyffryn Clwyd, syn gysylltiedig yn bennaf âr neuaddau ar ffermydd mwyaf, y mae rhai ohonynt wediu haddasun ysgolion neun gartrefi gofal neu wedi eu rhannun fflatiau. Maer ardaloedd parcdir yn amrywion fawr o ran maint, o rhwng tua 4-5 hectar yng Ngarthgynan a Kilford, a rhwng 12-20 hectar yn achos Plas-newydd, Tŷ Eyarth, Plas Gwyn a Neuadd Lleweni, i rhwng tua 20-40 hectar yn Neuadd Pontruffudd, Neuadd Llanrhaeadr, Plas Ashpool a Glan-y-wern. Y mwyaf yw Parc y Castell ychydig ir de o Ruthun, sydd dros 50 hectar o faint.

Tarddiad nifer or parciau, gan gynnwys Bathafarn a Pharc y Castell, ywr parciau ceirw a grëwyd ar ôl sefydlu arglwyddiaethau Dinbych a Dyffryn Clwyd yn y 13eg ganrif ar 14eg ganrif. Crëwyd eraill fel ychwanegiad at yr ystadau preifat a ffurfiwyd gan nifer o berchenogion tir mawr yn ystod y 14eg ganrif ar 16eg ganrif, fel yn achos Lleweni. Maer rhan fwyaf o nodweddion mwy gweledol y parcdir yn y dyffryn yn perthyn ir 18fed ganrif a dechraur 19eg ganrif, pan blannwyd coed mewn parciau megis Plas- newydd, Neuadd Llanrhaeadr a Phlas Ashpool. Crëwyd parciau a gerddi coediog eraill yn ystod ail hanner y 19eg ganrif, cyfnod pan ychwanegwyd porthordai a gatiau mynediad i nifer o barciau oedd yn bodoli eisoes.

Ceir nifer o ardaloedd parcdir yn agos at ei gilydd, ac oherwydd bod nifer o ardaloedd parcdir gwahanol yn gorwedd ochr yn ochr y caiff dwy or ardaloedd cymeriad eu hadnabod felly - sef ardal gymeriad y Fron Yw ar sail y parcdir syn gysylltiedig â Neuadd Fron Yw a thiroedd yr hen sanatoriwm Edwardaidd yn Llangwyfan, ac ardal gymeriad Plas Ashpool ar sail y cyfuniad o diroedd Plas Ffordd-ddŵr, Glan-y-wern, Pentre Mawr a Phlas Ashpool ei hun. Ar ochr ddwyreiniol y dyffryn, ir gogledd ar dwyrain o Landyrnog y maer ddwy ardal gymeriad hyn.

Mae nifer or ardaloedd parcdir yn gysylltiedig ag ardaloedd coetir neun manteisio arnynt, fel yn achos Tŷ Eyarth, ir gorllewin o Lanfair Dyffryn Clwyd, neur coetir rhannol addurniadol o amgylch Tŷ Warren yn nyffryn Aberchwiler. Yn achlysurol mae coed unigol yn bwysig, fel yn achos grŵp o gastanwydd ym Machymbyd, a blannwyd ar ddiwedd y 17eg ganrif gan dair merch Syr William Salsbury, ac a ddynodwyd yn amlwg fel y Tair Chwaer ar y mwyafrif o rifynnau modern or Arolwg Ordnans.

Mae rhannau ategol o dirwedd barcdir yn cynnwys waliau cerrig neu friciau a rheiliau ar ochr y ffordd, fel ym Mhlas y Dyffryn (sef y Claremont ac Ysgol Neuadd Clwyd gynt) ac Ysgol Brondyffryn; mynedfeydd, porthordai a thramwyfeydd, fel yng Nglan-y-wern, Neuadd Llwyn-ynn, Neuadd Eyarth; a nodweddion cywreiniach eraill fel y ffos glawdd ym Mhlas-newydd, y rhodfa, rheiliau haearn, ffosydd â waliau cynhaliol o gerrig a chamfa garreg yn Llanrhaeadr, ar porth bwaog gothig ym Mhontruffydd, neur hen ffordd a phont ffordd ar draws y Clywedog a ymgorfforwyd ym Mharc y Castell, Rhuthun. Yn achlysurol addaswyd ffiniau caeau er mwyn gwellar dirwedd, fel yn achos y ffiniau crymion ir de o Neuadd Bathafarn.

Mae nifer or gerddi mwy ffurfiol yn elfennau tirwedd hanesyddol bach ond pwysig o fewn y dyffryn. Maer rhain yn cynnwys yn arbennig yr ardd deras, ffynnon a phwll addurniadol yn dyddio o ddiwedd y 16eg ganrif i ddechraur 17eg ganrif yn Neuadd Eyarth, y gerddi â waliau ou cwmpas syn dyddio o rhwng diwedd y 16eg ganrif ar 18fed ganrif ym Machymbyd a Garthgynan, syn gysylltiedig yn y ddau le â thyllau gwenyn, y gerddi ym Mhlas-newydd a Neuadd Llanrhaeadr, ar gerddi syn dyddio o ganol y 19eg ganrif yng Nghastell Rhuthun, ar gerddi cerrig or 1930au yn Nhŷ Eyarth.

Gellir canfod mathau eraill o dirwedd addurniadol yn y dyffryn. Er enghraifft roedd Tramwyfar Arglwyddes Bagot, sef tramwyfa gerbydau bictiwrésg Edwardaidd, yn rhan o ystad yr Arglwydd Bagot, ond mae hi bellach yn llwybr troed, syn rhedeg gyda cheunant coediog Afon Clywedog tuar dwyrain o Ryd-y-cilgwyn, ger Rhewl. Mae Ffynnon Dyfnog, Llanrhaeadr-yng-nghinmeirch, yn greadigaeth bictiwrésg gyffelyb, yn dyddio, mwy na thebyg, or ddeunawfed ganrif. Cyflenwir y ffynnon gysegredig, ai thanc wedii leinio â charreg a oedd gynt wedii haddurno â ffigyrau cerfiedig, gan raeadr, a gellir cyrraedd ati ar hyd llwybr yn y coetir, gan ddechrau yn y fynwent, a chroesi sawl pont garreg addurniadol.

Maer rhan fwyaf or ardaloedd o barcdir yn y dyffryn mewn perygl o ddiflannu, gan fod eu heffaith bron yn gwbl ddibynnol ar fod coed ynysig sydd eisoes yn aeddfed ac ehangdiroedd mawr o borfa wastad ddi-dor yn goroesi. Prin ywr dystiolaeth o blannu coed newydd, ac mae rhai ardaloedd o barcdir a ddangosir ar rifynnau cynharach o fapiau Arolwg Ordnans naill ai wedi diflannu neu mae eu heffaith wedii leihau yn y blynyddoedd diweddar dim ond yn sgîl colli cyfran o goed y parcdir. Mae nifer o elfennau pwysig eraill y tirweddau parcdir yn y dyffryn hefyd mewn perygl, megis y waliau terfyn, porthordai, gatiau a rheiliau.

Mae i werthfawrogiad esthetig o dirwedd Dyffryn Clwyd draddodiad hir yn ymestyn yn ôl at ddiwedd yr 16eg ganrif o leiaf, ac maer disgrifiadau cynharaf, fel y pennill canlynol gan Michael Drayton, yn cyferbynnu ireidd-dra a ffrwythlondeb y dyffryn, ei ddolydd ai gaeau ŷd gydar hills whose hoarie heads seeme in the clouds to dwell.

The North-wind (calme become) forgets his Ire to wreake,

And the delicious Vale thus mildly doth bespeake;

Deere Cluyd, thaboundant sweets, that from thy bosome flowe,

When with my active wings into the ayre I throwe,

Those Hills whose hoarie heads seeme in the clouds to dwell,

Of aged become young, enamord with the smell

Of thodiferous flowers in thy most precious lap:

Within whose velvit leaves, when I my self enwrap,

Thy suffocate with sents; that (from my native kind)

I seeme some slowe perfume, and not the swifest wind.

With joy, my Dyffren Cluyd, I see the bravely spred,

Survaying every part, from foote up to thy head;

Thy full and youthfull breasts, which in their meadowy pride,

Are brancht with rivery veines, Meander-like that glide.

I further note in thee, more excellent than these

(Were there a thing that more the amorous eye might please)

Thy plumpe and swelling wombe, whose mellowy gleabe doth beare

The yellow ripened sheafe, that bendeth with the eare.

Michael Drayton, The Poly-Olbion, 1598-1622

Roedd y gyfran o dir comin nad oedd wedi ei amgáu ac o goetir hefyd, mwy na thebyg, yn llawer mwy nag a geir heddiw, ond maen debygol fod tipyn sylweddol o waith amgáu, gwella a draenio tir wedii wneud, fel syn amlwg yn y cyfrifon, a nodir uchod, o waith gwella a wnaed yn yr hen barc canoloesol ym Mathafarn rhwng yr 1550au a 1590au. Mae agweddau tebyg ar y dirwedd hefyd yn amlwg yn Britannia Camden gan Edward Lhuyd, a gyhoeddwyd ym 1722.

Rydym bellach yn cyrraedd at galon y Sir, lle y mae natur, ar ôl cael gwared ar yr holl Fynyddoedd o boptu (i ddangos i ni beth allai wneud mewn Gwlad arw) wedi taenu dyffryn hyfryd iawn; syn ymestyn am ddwy filltir ar bymtheg or de ir gogledd ac sydd tua phum milltir o led. Saif ar agor ir Môr yn unig, ac ir gwynt Gogleddol ysgubol; ac a amddiffynnir mewn mannau eraill gan fynyddoedd uchel, sydd (yn arbennig tuar dwyrain) yn debyg i furfylchau neu dyredau; am fod copâur mynyddoedd hyn yn debyg i dyredau ar furiau, diolch i ddyfeisgarwch clodwiw natur. Yr uchaf yn eu plith yw Moel Enlhi [Foel Fenlli]; ac ar ben hwn gwelais ffens neu esgynfa, a Ffynnon glir iawn. Maer Dyffryn hwn yn hynod iachus, ffrwythlon, a dymunol; maer Trigolion o ran pryd a gwedd yn bobl siriol a sionc; maent yn gall a synhwyrol; maent yn edrych yn bobl fywiog iawn, a hyd yn oed yn eu henaint maent yn weithgar a hirhoedlog. Maer Dolydd gwyrdd, y Caeau ŷd, ar Pentrefi ar Eglwysi niferus yn y Dyffryn hwn, yn un or golygfeydd mwyaf dymunol y gellir eu dychmygu. Mae afon Clwyd, oi tharddiad, yn llifo drwy ei ganol ac hel ati nifer o nentydd o boptu. A dymar rheswm pam y rhoddwyd gynt yr enw Ystrad Klwyd, h.y. Dyffryn Cluid iddo.

Edward Lhuyd, Camdens Britannia, 1722

Y 18fed ar 19eg ganrif oedd oes aur yr awduron topograffig. Unwaith eto, pwysleisiodd Tour Daniel Defoe a gyhoeddwyd ychydig flynyddoedd yn ddiweddarach y cyferbyniad rhwng y ffermdir âr a ffrwythlon yn y dyffryn ar bryniau garw ac anghroesawgar syn ei amgáu.

Prin ywr pethau hynod ar y ffordd o Gonwy i Dreffynnon, ar wahân i glogwyni a chreigiau ar hyd [y traeth gogleddol], tan i ni gyrraedd tref Dinbych. Dymar dref sirol, maen lle poblog, y mae iddo rai nodweddion syn dangos pa mor agos yw at Loegr, ond yr hyn a oedd yn perir syndod mwyaf, ar ôl taith mor flinderus a lluddedig dros fynyddoedd anghroesawgar Meirionnydd a Sir Gaernarfon, oedd dod i lawr or mynyddoedd a chyrraedd dyffryn mor ddymunol, ffrwythlon, poblog a braf, yn llawn pentrefi a threfi, ar caeau yn gyforiog o ŷd, yn barod ar gyfer y cynaeafwyr, ar dolydd yn wyrdd a blodeuog, ac afon wych, ac ynddi lif graddol a chynnil; ac nid ysbaid bach hamddenol yw hyn ychwaith, gan fod gennym olygfa or wlad yn ymledu on blaenau, am fwy na 20 milltir o hyd a rhwng 5 a 7 milltir o led, ar cyfan yr un mor siriol yr olwg, gan wneud i ni feddwl yn sydyn ein bod yn Lloegr unwaith eto.

Daniel Defoe, A Tour through the whole Island of Great Britain, 1725

Tua diwedd y 18fed ganrif mae Thomas Pennant yn rhoi disgrifiad tebyg or dyffryn oi weld or gogledd-orllewin o Lanrhaeadr.

Ar fryncyn ir gogledd-orllewin or eglwys, a elwir yn Gader Gwladusceir golygfa hardd iawn or dyffryn rhwng Dinbych a Rhuthun, yn frith o goed, dolydd a chaeau ŷd; a rhes gyfan bron o fryniau ar y ffin ddwyreiniol yn codi ymhell uwch ei ben.

Pennant, A Tour in Wales, 1793

Cafodd cyhoeddi nifer o weithiau megis Essays on the Picturesque ym 1792 effaith sylweddol ar werth esthetig y dirwedd bryd hynny. Bu Wordsworth yn aros gyda ffrindiau yn Llangynhafal ar sawl achlysur yn yr 1790au, a disgrifiodd ei leoliad fel un or dyffrynnoedd hyfrytaf oll, sef Dyffryn Clwyd. Ar ddechraur 19eg ganrif, sylwodd Syr Richard Colt Hoare, hynafiaethydd, hefyd ar y cyferbyniad rhwng cyfoeth y dyffryn a chefn gwlad oi amgylch: ar ôl mynd heibio i gomin diflas arall mae Dyffryn hyfryd Clwyd yn ymddangos yn sydyn. Ei brif ddiddordeb yn llythrennol oedd yr olygfa bictiwrésg ar potensial iw darlunio. Felly, gellid ystyried Dinbych yn olygfa gyfoethog bictiwrésg syn deilwng [o] bensil Poussin, ond profodd Dyffryn Clwyd ei hun yn llai boddhaol ar y wedd hon.

O safbwynt ei harddwch pictiwrésg roeddwn yn eithaf siomedig. Mae ffiniaur mynyddoedd ir dwyrain wediu ffurfion dda ac wediu gwasgarun effeithiol, ond yn gyffredinol maer Dyffryn yn rhy eang i ddarparu gwrthrychau da ar gyfer y pensil. Fodd bynnag, maer golygfeydd unigol yn rhai boddhaol iawn ac maer golygfeydd oi uchelfannaun rhai crand iawn.

Colt Hoare, 6 Mehefin 1801

Mae i werthfawrogiad presennol o werth tirwedd Dyffryn Clwyd draddodiad hir, ac un oi nodweddion hanfodol o hyd ywr tirweddau naturiol ar tirweddau gwneud ochr yn ochr âi gilydd, y cyferbyniad rhwng gwyrddni a blodaur dolydd yn y dyffryn a chlogwyni a chreigiau y bryniau oddi amgylch.