CPAT logo
Cymraeg / English
Tirwedd Hanesyddol
Cwm Elan
Mwy Ffotograffau

Nodweddu'r Dirwedd Hanesyddol

Cwm Elan: Elenydd
Cymunedau Llanwrthwl, Rhaeadr, Llanafanfawr, Treflys, Llanwrtyd, Cymunedau Llangurig, Powys a Chymunedau Ysbyty Ystwyth, Pontarfynach ac Ystrad Fflur, Ceredigion
(HLCA 1136)


CPAT PHOTO 03-c-0653

Rhostir helaeth agored ynghyd llynnoedd bychain ucheldirol, corsydd mawn, henebion angladdol a defodol cynhanesyddol a llechfeddiannau bychain gwasgaredig o'r canol oesoedd a'r cyfnod yn union wedi hynny.

Cefndir hanesyddol a nodweddion allweddol y dirwedd hanesyddol

Tir comin helaeth ucheldirol sy'n ffurfio rhan ganol Mynyddoedd y Cambrian, gyda chymoedd afonydd Elan a Chlaerwen yn torri ar eu traws. I'r de ceir llwyfandiroedd ucheldirol helaeth ar uchder o rhwng 400 a 500 metr, a chopaon megis Drum yr Eira, Drygarn Fawr a Phen y Gorllwyn yn cyrraedd dros 600 metr. Mae Bae Aberteifi a Bannau Brycheiniog i'w gweld o'r fan ar ddiwrnod clir. Mae gan ran orllewinol y rhos rhwng Elan a Chlaerwen lwyfandiroedd helaeth chopaon mymryn yn is megis Bryn Garw, Trumau a Graig Dyfnant ychydig dros 500 metr o uchder. Mae rhan ddwyreiniol y rhos, sy'n tremio dros ddyffryn Gwy yn is ar y cyfan, er bod yno nifer o gopaon megis Moelfryn a Chrugyn Ci sydd dros 500 metr.

Yn ystod yr Oes I ddiwethaf, rhwng 70,000 a 12,000 o flynyddoedd yn l, cuddiwyd yr ardal dan ddalen o i rhewlifol ac fe gafodd hyn gryn effaith ar y dopograffeg bresennol. Ymhlith nodweddion unigryw y cyfnod yma o rewlifiant mae llwyfandiroedd ucheldirol llyfn a gwastad, cymoedd rhewlifol serth sip U, dyddodion marianol a therasau a llwyfannau ar y bryniau lle torrodd y dwr tawdd trwy haenau o weddillion cerrig a ymgasglodd yn eu sgl. Torrodd y rhewlifoedd ar draws llif afon Ystwyth a oedd yn wreiddiol yn bwydo llyn yn ardal Gors Lwyd, yn y cefndeuddwr rhwng afonydd Ystwyth ac Elan, a oedd yn ei dro yn bwydo afon Elan, un o lednentydd afon Gwy. Rhostir glaswelltog yn bennaf yw'r llystyfiant heddiw, ynghyd grug, llus ac eithin, a gorgorsydd llawn migwyn, plu'r gweunydd a grugiau. Mae pyllau corsydd a llynnoedd dwr croyw mwy o faint, megis Llyn Gynon, Llyn Fyrddon Fawr a Llyn Fyrddon Fach, yn enwedig yng ngogledd a gorllewin y rhos, sydd wedi ymffurfio ers y rhewlifiant diwethaf. Dangosodd dadansoddi paill yn y dyddodion mawn ar Elenydd bod gweithgarwch dynion wedi dechrau effeithio ar y coetir llydanddail a oedd wedi ymsefydlu ar lwyfandiroedd ucheldirol Elenydd yn y cyfnod l-rewlifol a bod hyn wedi digwydd yn ystod y cyfnod cynhanesyddol cynnar. Mae clirio coetir a newid yn yr hinsawdd, gan arwain at ffurfio gorgorsydd ar dir uchel, yn dystiolaeth i hyn. Mae'n ymddangos bod clirio coed i amaethu'r tir a chreu porfeydd ucheldirol wedi parhau o'r cyfnod cynhanesyddol diweddaraf i'r cyfnod canoloesol.

Mae tystiolaeth ffisegol o weithgarwch cynhanesyddol yn ucheldiroedd Elenydd wedi'i chyfyngu i garneddau claddu, meini hirion, rhesi o gerrig a chylchoedd o gerrig sy'n coroni nifer o'r copaon a'r cribau, ac sydd efallai wedi'u cysylltu manteisio ar y porfeydd ucheldirol yn y cyfnod rhwng tua 3500 a 1500 CC. Mae'n bosibl fod clystyrau o safleoedd ucheldirol megis y rheiny ar Garnau Cefn-y-ffordd, Drygarn Fawr, y Darren a'r Bryn yn cynrychioli canolbwyntiau defodol yn y dirwedd, ac mae'n bosibl eu bod yn cynrychioli gweithgareddau gwahanol grwpiau teuluol neu lwythol. Efallai bod nifer o gytiau cynnar a charneddi carega yn dystiolaeth o anheddu ac amaethu ar Elenydd yn y cyfnod cynhanesyddol diweddaraf ymlaen i'r cyfnod canoloesol cynnar. Mae'r 'gwersyll cyrch' Rhufeinig a ddarganfuwyd ar Esgair Perfedd yn dystiolaeth i'r ffaith fod y Rhufeiniaid wedi goresgyn Cymru yn ddiweddarach yn y ganrif gyntaf.

Erbyn diwedd y 12fed ganrif, roedd y rhan fwyaf o'r ardal yn dir maenor Cwmteuddwr a roddwyd i abaty Sistersaidd Ystrad Fflur. Deuai'r prif adnodd o'r porfeydd ucheldirol helaeth lle byddai'r gwartheg, ac yn gynyddol, preiddiau mawr o ddefaid, yn pori. Deuai'r rhan fwyaf o'r incwm o'r faenor, a hwnnw mae'n debyg yn dod yn sgl rhenti a thaliadau dyledus oddi wrth y rheiny a oedd thyddynnod yn yr ardal, yn hytrach na thrwy fanteisio'n uniongyrchol ar yr abaty ei hun. Roedd y pyllau ucheldirol ar Elenydd hefyd yn cyflenwi llyswennod a brithyll i'r fynachlog.

Mae'n debyg fod llechfeddiannau bychain, gwasgaredig, er enghraifft annedd wedi'i chysylltu sawl cae unigol, wedi ymddangos ymhell cyn diddymiad abaty Ystrad Fflur ym 1539. Byddent i'w gweld yn aml ar lethrau cysgodol deheuol neu ddwyreiniol cymoedd y nentydd, ac roedd llawer ohonynt wedi cychwyn fel ffermydd tymhorol, a oedd yn galluogi pobl i ddefnyddio'r porfeydd ucheldirol bellter o'r cartref yn ystod yr haf, a daeth nifer ohonynt yn ffermydd parhaol eu meddiannaeth yn ystod y cyfnod canoloesol diweddar. Ar y dechrau, neuadd un gowlas nenfforch oedd fferm anghysbell yng Nghiloerwynt (Cilewent) yn nghwm Claerwen uchaf, er enghraifft, a cheir tystiolaeth ei bod yn dyddio o tua 1476. Codwyd bythynnod cerrig, ffermdai a thai allan ar nifer o'r ffermydd ucheldirol anghysbell hyn rhwng diwedd y 16eg ganrif a'r 18fed, er bod nifer o'r rhain wedi'u gadael yn ystod y 19eg ganrif a dechrau'r 20fed. Gellir gweld corlannau cerrig, cysgodfeydd defaid a chytiau bugeiliaid ar draws y rhostir. Maent yn aml mewn cyflwr adfeiliedig bellach, ac mae rhai ohonynt yn dyddio o'r 16eg ganrif i'r 19eg.

Mae'r grwpiau o gwningaroedd artiffisial neu'r 'tomenni clustog' fel y rhai a geir ar Esgair y Ty a ger ffermydd Glanhirin ac Aberglanhirin yn enghreifftiau o'r dyfeisiadau amaethyddol arloesol pellach y gallai ffermwyr a thirfeddianwyr blaengar ddiwedd y 18fed ganrif a dechrau'r 19eg fod wedi'u defnyddio i wella refeniw y tir. Mae'n bosibl fod amaethu cefnen a rhych yn yr ardaloedd hyn, yn ogystal ag yn Lluest-pen-rhiw ac ar lethrau Moelfryn a Chefn Cwm, yn enghraifft hefyd o arbrawf amaethyddol byrhoedlog yn y cyfnod hwn. Roedd torri mawn yn danwydd i'r ty ymhlith yr hawliau cyffredin oedd gan bobl ar y rhostir yn yr amser a fu ond efallai na wnaed hynny ar raddfa fawr tan y cyfnodau canoloesol hwyr ac wedi hynny, unwaith yr oedd ffynonellau coed tn addas wedi'u disbyddu. Mae tystiolaeth o hyn mewn llawer ardal, a gellir ei gweld er enghraifft ar War y Ty, Waun Lydan, Allt Goch a'r Gamriw. Gwelwyd nifer o strwythurau a allai fod yn lwyfannau sychu mawn mewn nifer o leoedd, gan gynnwys Rhos Saeth-maen. Mewn ambell ardal, mae'n amlwg fod gan bob fferm neu grwp o ffermydd cyfagos ei mawnfa ei hun, ag wtra yn arwain ati, a bod y fawnfa wedi'i defnyddio dros gyfnod o nifer o flynyddoedd. Mae traciau hynafol eraill a ffyrdd porthmyn yn croesi'r ardal. Roedd y rhain ar eu hanterth ar ddiwedd y 18fed ganrif a dechrau'r 19eg a defnyddid hwy i yrru gwartheg o orllewin Cymru i farchnadoedd yng Nghanoldir Lloegr. Roedd agor y mwynfeydd metel ar ymyl y rhostir ar ddiwedd y 18fed ganrif a dechrau'r 19eg, i'r gorllewin o gwm Elan ac i'r de o gymoedd Claerwen yn dibynnu ar y gallu i harneisio pwer dwr o'r rhostir. Roedd yn rhaid cloddio ffrwd i gario dwr am naw milltir o Lyn Cerrig-llwydion ar ochr orllewinol rhostir Elenydd i fwynglawdd Cwm Elan, ychydig i'r gorllewin o gronfa ddwr Garreg-ddu.

Ffynonellau

Banks 1880; Caseldine 1990; Y Comisiwn Cefn Gwlad; Drake 2000; Flemming-Williams & Myhill 2003; Jones & Smith 1963; Moore-Colyer 2001, 2002; Moore & Chater 1969a, 1969b; Wiliam 1992; D. H. Williams 1990, 2001; J. Williams 1905; Wiltshire & Moore 1983; Cofnod o Safleoedd a Henebion Rhanbarthol.

I gael gwybodaeth bellach cysylltwch ag Ymddiriedolaet Archaeolegol Clwyd-Powys yn y cyfeiriad hwn, neu cysylltech gwefan Comisiwn Cefn Gwlad Cymru ' ar www.ccw.gov.uk