ÿþ<HTML> <HEAD> <TITLE> Clwyd-Powys Archaeological Trust - Projects - Historic Landscapes - Elan Valley - Place-names </TITLE> </HEAD> <BODY BACKGROUND="../../../../white.gif" LINK="3956BB" VLINK="gray" ALINK="F79431"> <TABLE WIDTH="100%"> <TR> <TD BACKGROUND="../../../../green.gif" WIDTH="175" VALIGN="top"> <CENTER> <IMG SRC="../../../../logo.gif" WIDTH="130" HEIGHT="159" ALT="CPAT logo" VSPACE="10"> <HR WIDTH="80%"> <STRONG> Cymraeg / <A HREF="evplac.htm">English</A> </STRONG> <HR WIDTH="80%"> <TABLE> <TR> <TD> <IMG SRC="../../../../leftart.gif" ALIGN="left"> </TD> <TD> <STRONG><A HREF="../../../../w_index.htm">Adref Eto</A></STRONG> </TD> </TR> <TR> <TD> <IMG SRC="../../../../leftart.gif" ALIGN="left"> </TD> <TD> <STRONG><A HREF="w_evintr.htm#Themes">Tirwedd Hanesyddol<br>Cwm Elan</A></STRONG> </TD> </TR> <TR> <TD> <IMG SRC="../../../../leftart.gif" ALIGN="left"> </TD> <TD> <STRONG><A HREF="w_evgaze.htm#Themes">Mynegai o enwau lleoedd</A></STRONG> </TD> </TR> </TABLE> </CENTER> </TD> <TD> <IMG SRC="../../../../giftrans.gif" WIDTH="5"> </TD> <TD> <A NAME="TOP"></A> <H1>Nodweddu r Dirwedd Hanesyddol</H1> <H2>Cwm Elan</H2> <HR> <H3>ENWAU LLEOEDD</H3> <!----text in here---> <P> Mae enwau lleoedd yng Nghwm Elan yn darparu cofnod o draddodiad llafar a ddatblygodd dros sawl cenhedlaeth ac yn darparu tystiolaeth o r ffyrdd yr oedd y rheiny a gafodd fywoliaeth yng nghwm Elan yn ei amgyffred a'i ecsbloetio, gan ategu tystiolaeth ffynonellau eraill. Yn y 1860au a r 1870au, Cwmteuddwr oedd yr unig blwyf yn Sir Faesyfed lle byddai'r trigolion yn siarad Cymraeg fel arfer, ac erbyn yr 1880au, dyma r unig blwyf lle byddai rhywun yn ei siarad o gwbl. O ganlyniad, mae r rhan fwyaf o r enwau cynnar yn Gymraeg, er bod rhai ohonynt ar ffurfiau a Seisnigeiddiwyd. Mapiau graddfa fawr yr Arolwg Ordnans a gyhoeddwyd ar ddiwedd y 19eg ganrif sy'n cynnig y cofnod mwyaf cyson o'r enwau lleoedd, ond mae'n debygol bod llawer ohonynt wedi tarddu o gyfnod llawer cynt. Mae r enwau yn arbennig o arwyddocaol yn achos rhannau mynyddig yr ardal, gan fod enwau lleoedd yn y fan yma, fel mewn mannau eraill yng Nghymru, yn aml yn cynnwys elfennau disgrifiadol. Yn y cymoedd ac ar ymylon y cymoedd yr oedd llawer o r bobl yn byw, a dyma lle y ceir y cofnodion cyntaf o enwau ffermydd a daliadau mewn prydlesau, ewyllysiau a thrafodion ysgrifenedig o ganol y 16eg ganrif ymlaen, er bod rhai ohonynt o leiaf yn dyddio o gyfnod cynharach o lawer na hynny. Darllenwch y rhestr i weld enwau r lleoedd yn ardal yr astudiaeth. <P> Oherwydd topograffeg benodol Elenydd, mae enwau lleoedd sy n gwahaniaethu rhwng cribau (<EM>esgair, rhestr, trum/drum, cefn, crib</EM>) a llethrau neu esgyniadau (<EM>llethr, rhiw, llechwedd, allt</EM> a <EM>lan</EM>) yn arbennig o gyffredin, er bod yr ymadroddion cyffredin <EM>fan, bryn, moel/foel, moelfryn</EM> a <EM>mynydd</EM> hefyd yn ymddangos. Ymddengys bod y geiriau ar gyfer bryniau a chribau yn ymgyfnewidiol i raddau, er bod <EM>trum</EM> yn tueddu i gael ei neilltuo ar gyfer y copaon uchaf, dros 500m, a r geiriau eraill ar gyfer copaon islaw 500m. Yn aml fe ddefnyddir <EM>esgair</EM> ar gyfer y cribau rhwng cymoedd nentydd a <EM>cefn</EM> ar gyfer y rhai a geir yn y mannau helaeth ucheldirol sy'n fwy gwastad. Ymddengys bod y geiriau ar gyfer llethrau hefyd yn ymgyfnewidiol, er bod <EM>llethr</EM> a <EM>rhiw</EM> yn tueddu i gael eu defnyddio ar gyfer y llethrau uchaf, ac <EM>allt</EM> a <EM>lan</EM> yn amlach ar gyfer y llethrau isaf, islaw 400m, o amgylch ymylon yr ucheldiroedd. Ymhlith y geiriau a ddefnyddir i ddisgrifio codiadau tir arwahanol ceir <EM>talcen, pentanau, clap, clapiau, cnapiau, cnwch</EM> (<EM>cnwc</EM>), <EM>uchelfa, copa, crug, banc, talar</EM>, ac yn fwy barddonol, <EM>llofft, castell</EM> a <EM>disgwylfa</EM>. Gelwir y brigiadau lu ar ochrau r cymoedd serth yn <EM>carreg/cerrig</EM>, neu <EM>craig/creigiau</EM>. Dynodir pant yn aml â r gair <EM>pwll</EM>. <P> Yn aml cyfeirir at ddyffryn afon ehangach fel cwm, a llawer o ddyffrynnoedd cul y nentydd ar ymyl yr ucheldiroedd fel <EM>ceunant</EM> neu <EM>dyfnant</EM>. Mae enwau rhai o r dyffrynnoedd ucheldirol basach yn cynnwys elfennau fel <EM>pant</EM> a <EM>bwlch</EM>, a gelwir pen uchaf nifer o'r nentydd ucheldirol yn <EM>blaen</EM>. <P> Dynodir yr afonydd o bwys megis Elan, Claerwen ac Ystwyth, a defnyddir y gair <EM>afon</EM> (cymer neu geg) i gymer Elan â nifer o r prif nentydd sy n ei bwydo, gan gynnwys Claerwen, Afon Gwngu a Nant Hirin. Gelwir y rhan fwyaf o r bron i 200 o nentydd a r ffrydiau sydd yn ardal yr astudiaeth yn <EM>nant</EM>, a defnyddir y ffurf luosog hynafol <EM>neint</EM> ar gyfer ardal â sawl ffrwd fechan ger blaen afon Ystwyth, er bod llawer o r nentydd llai yn cynnwys yr elfen <EM>ffos</EM> neu <EM>ffrwd</EM>. Mae r ardal yn cynnwys nifer o raeadrau, er na chyfeirir at yr un ohonynt fel <EM>pistyll</EM>, efallai gan eu bod mor gyffredin, er bod Cwm Pistyll yn digwydd mewn un man, a hefyd <EM>sgwd</EM> sef llif neu gwymp, mewn man arall. Mae <EM>Ffynnon</EM> yn elfen annisgwyl o anarferol yn enwau lleoedd yr ardal, ac mae r ffynhonnau a enwir, sef Ffynnon Fyw a Ffynnon Mary ill dwy ar ymyl ddeheuol Elenydd, yng nghymuned Llanafan Fawr. Mae r llynnoedd ucheldirol, a nodweddion topograffaidd cysylltiedig Elenydd yn cynnwys yr elfen <EM>llyn</EM>, bob tro, felly hefyd y llyn iseldirol bychan o r enw Gwynllyn i r gogledd-orllewin o Raeadr. Gelwir cymer afonydd Elan a Gwy i r de o Raeadr yn Llyn Aberdeuddwr. <P> Disgrifir y nodweddion topograffaidd hyn â nifer o eiriau disgrifiadol, gan gynnwys enwau rhannau o'r corff, megis <EM>safn, braich, bron/fron, troed</EM> a <EM>gwar</EM>. Mae geiriau sy n disgrifio r priodoleddau o ran lliw yn gyffredin ac yn eu plith mae <EM>coch/cochion, gwen/gwyn, gwinau, rhudd, llwyd/lwyd/llwydion, melyn, du/ddu/duon</EM>, a <EM>glas/las</EM>. Gellir cysylltu r priodoleddau o ran lliw ag uchderau cymharol benodol, gan dueddu i gysylltu <EM>du/ddu/duon</EM> ag uchder o 500m uwchlaw lefel y môr, <EM>llwyd/lwyd/llwydion</EM> a <EM>glas/las</EM> ag uchder uwchlaw 400m, a <EM>coch/cochion, gwen/gwyn</EM>, a <EM>melyn</EM> oll uwchlaw 300m ond islaw 400m. Mae lleoliadau a meintiau o u cymharu â i gilydd yn dilyn yr un fformwlâu enwau lleoedd ag a wnânt mewn mannau eraill yng Nghymru, gan gynnwys <EM>ucha/uchaf, canol/ganol, isaf, ochr, perfedd, dan, traws, pen, mawr/fawr, bach/fach</EM> a <EM>bychannau/bychan</EM>. <P> Ailadroddir nifer o enwau lleoedd o fewn ardal eang wasgaredig, fel yn achos Llethr Melyn sy n ymddangos ddwywaith, Banc Du sy n ymddangos deirgwaith, a Lan Wen sy n ymddangos bedair gwaith, er ei fod yn arwyddocaol efallai mai ychydig iawn o ddyblygu a geir yn enwau r nentydd, sy n tueddu i ddarparu cyd-destun ar gyfer enwi lleoedd mewn sawl rhan o r ardal. Mewn achosion eraill, bydd yr enwau a ymddengys yn agos at ei gilydd yn tueddu i fod mewn parau gyda lliw neu wawr neu faint yn eu gwahaniaethu, er enghraifft <EM>wen</EM> a <EM>du</EM>, yn achos Afon Claerwen (<EM>claer</EM> a <EM>wen</EM>) ac Afon Claerddu (<EM>ddu</EM>), a <EM>bach</EM> a <EM>mawr</EM> yn achos Chwarel Bach a Chwarel Mawr. Mae paru enwau bryniau a nentydd yn digwydd yn aml (e.e. Nant Cormwg ac Esgair Cormwg), a rhannu enwau lleoedd yn ymestyn mewn sawl achos i ardaloedd topograffaidd cyfagos i ddarparu map geiriau o r rhostir. Dichon fod hyn wedi dechrau fel dyfais i wahaniaethu rhwng gwahanol ardaloedd pori agored o rhwng 0.5 a 3 cilometr ar draws. Daw gwreiddyn yr enw yn aml o enw nant neu afon, sef y modd arferol o gyrraedd y rhostir. Mae enwau Afon Gwngu, Abergwngu, Llyn Gwngu, Llethr Gwngu a Blaen Gwngu yn diffinio ardal rhyw 3 chilometr ar draws ger blaenddyfroedd afon Elan. Mae Nant Egnant, Cae Blaenegnant, Bryn Llyn Egnant, a Bryn Caeblaenegnant yn yr un modd yn diffinio ardal o r ucheldiroedd tua 1.5 cilometr o led i'r gorllewin o gronfa ddur Claerwen. Ambell dro, fe fydd enwau lleoedd yn yr ardal yn deillio o anheddiad penodol, er enghraifft yn achos Treheslog, Creigiau Treheslog a Banc Treheslog, a hyd yn oed o liw, fel yn achos Creigiau duon, Banc du, Chwarel du a Lan du, sydd oll o fewn 1 cilometr i w gilydd. <P> Defnyddir amrywiaeth eang o ansoddeiriau ac enwau wrth ddisgrifio cyflwr y tir, er enghraifft wrth bwysleisio gerwinder y dirwedd neu pa mor agored ydyw i'r tywydd, er enghraifft <EM>gwyllt, llaith, sych, dyrys, caled, garw, chwefrin/chwefri, wynt/gwynt, eira</EM>. Mae r geiriau <EM>melys</EM> a <EM>paradwys, tawel, clyd</EM> yn llai cyffredin ac yn ymdrin yn bennaf â lleoliadau mwy cysgodol, yn enwedig ar y llethrau sy n wynebu r de. <P> Defnyddir amrywiaeth eang o eiriau i ddisgrifio siapiau'r tirffurfiau, gan gynnwys <EM>cadenu, crychion/crych, cwta, hir, pica/bica, crwn, lled, cam</EM>. <P> Mae enwau ardaloedd â choetiroedd llydan-ddeiliog naturiol a lled-naturiol, ynghyd â nifer o blanhigfeydd conwydd yn cynnwys y gair <EM>coed</EM>, er na ddefnyddir hyn fel elfen mewn enwau lleoedd mewn mannau eraill, a hefyd <EM>llwyn, perth</EM> a <EM>gelli/celli</EM>. <EM>Bedwen/fedwen</EM> (lluosog, <EM>bedw</EM>) yw'r rhywogaeth fwyaf cyffredin o goed a enwir ac ni cheir ond cyfeiriadau prin at <EM>onnen, derwen</EM>, (lluosog <EM>derw/dderw/deri/dderi</EM>), <EM>helyg, gelynnen/celyn</EM>, ac <EM>afallen</EM>, ac wrth gwrs dim ond yn yr iseldiroedd i r gorllewin o Raeadr y ceir yr olaf. Ymhlith y cyfeiriadau anaml eraill at lystyfiant ceir <EM>draen, eithinog, cors a mign</EM> (ar y ffurf <EM>figyn/fign</EM>), <EM>hesgog/hesg</EM>, a <EM>brwyn</EM>. <P> Mae sawl enw anifail yn codi, yn enwedig yn yr ardaloedd ucheldirol, gan gynnwys anifeiliaid dof megis <EM>gaseg/caseg, march, geifr/geifre, defaid, ci, gwartheg, anner, ych, moch,</EM> a <EM>hwch</EM>. Mae n bosibl fod y rhain yn cynnig awgrym ynghylch y defnydd blaenorol a wnaed o r tir, ond gallent ar y llaw arall fod yn eiriau i ddisgrifio nodweddion topograffaidd. Yn gyffredinol, fodd bynnag, maent yn codi mor anaml fel mai ychydig o gasgliadau ystyrlon y gellir eu llunio. Pur anaml hefyd y bydd enwau adar, megis <EM>aderyn, cywion, ceiliog</EM> a <EM>twrci</EM> (llygriad o <EM>dwrgi</EM>, efallai?), <EM>gigfran/cigfran</EM>, a <EM>gwalch</EM> yn codi. Mae nifer o enwau anifeiliaid gwyllt hefyd i w gweld yn yr ardal. Credir bod enw afon Elan, a gofnodwyd yn gyntaf yn y 12fed ganrif, yn tarddu o r Gymraeg <EM>elain</EM>, i ddisgrifio neidio a rhuthro yr afon cyn i r gronfa ddur gael ei hadeiladu. Mae <EM>bwch</EM> a <EM>carw</EM> yn elfennau eraill a geir mewn enwau lleoedd yn yr ardal. <P> Mae nifer o enwau lleoedd sydd wedi u gwasgaru yn arwyddocaol yn rhoi gwybodaeth am ddefnyddio ac anheddu'r tir yn y gorffennol. Digwydd <EM>Dol</EM> fel elfen mewn nifer o enwau lleoedd mewn tiroedd islaw 300m yn rhannau isaf cymoedd Elan a Chlaerwen ac yn yr iseldiroedd i r gorllewin o Raeadr, mewn ardaloedd lle y gallai dolydd gwair fod wedi u creu. Nodir y porfeydd ucheldirol, ar y llaw arall, â gwasgariad eang yr enwau lleoedd sy'n cynnwys yr elfen <EM>waun/gwaun</EM> sydd i'w gael fel arfer ar bob tir ond yr uchaf, o fewn y rhostir agored rhwng 400 a 500m. Mae nifer llai o enwau ar uchder tebyg yn cynnwys <EM>Rhos</EM>, sydd yn aml efallai yn awgrymu porfa ucheldirol yr haf, yn ymestyn i lawr i 300-400m yng nghwm Elan ei hun, weithiau naill ai o fewn ymylon y tir caeëdig, neu n agos ato. Cyfyngir enwau <EM>waun a rhos</EM>, fel enwau'r llechfeddiannau, i'r ardaloedd pori ucheldirol mwy hygyrch ar Elenydd. Pur anaml y deuir ar eu traws yn yr ucheldiroedd diarffordd yn rhan dde-ddwyreiniol yr ardal, sy n awgrymu eu bod yn ymwneud â chyfnod penodol o ran anheddu a defnyddio tir. Ni cheir yr elfen <EM>ffridd</EM> mewn enwau lleoedd yn yr ardal, sy'n awgrymu bod enw arall yn fwy cyffredin yn lleol, neu nad yw r system draddodiadol o ddefnyddio tir y mae r gair yn cyfeirio n benodol ati mewn rhannau eraill o ucheldir Cymru wedi datblygu cymaint yn y fan hon. <P> Mae r elfennau eraill mewn enwau lleoedd sy n awgrymu caeau, gan gynnwys <EM>cae</EM>, <EM>maes</EM> ac <EM>erw</EM>, yn brin yn yr ardal, ac maent i w cael ar yr ucheldiroedd a r iseldiroedd fel ei gilydd. Pur anaml y cyfeirir at gnydau, sy n cynnwys <EM>haidd</EM> a <EM>gwair</EM>. Y mae r ddau yn elfennau mewn enwau lleoedd o amgylch ymylon y tir isel ar uchder o rhwng 300 a 400m. <P> Mae llawer o enwau yn awgrymu clirio ac amgáu. Mae <EM>Llannerch/llannerch</EM>, i w weld mewn nifer o enwau lleoedd sy n gysylltiedig ag aneddiadau gwasgaredig sydd ar y cyfan wedi'u cyfyngu i'r tir sydd nawr yn gaeëdig yn rhannau isaf cymoedd Elan a Chlaerwen. Mae'r geiriau <EM>garth</EM>, <EM>corlan</EM>, <EM>fuches</EM>, <EM>camlas</EM>, <EM>clawdd</EM>, (lluosog <EM>cloddiau</EM>) hefyd i w gweld, ond nid yn ddigon aml i allu llunio unrhyw gasgliadau ar sail hynny, oni bai mai ychydig o r ffurfiau hyn, fel <EM>waun</EM> a <EM>rhos</EM>, a geir yn ucheldiroedd diarffordd de-orllewin yr ardal. Gallai <EM>Magwyr</EM> (fel yn yr enw Nant y Fagwyr) fod yn enghraifft o wal neu loc neu yn fwy syml, lle creigiog. <P> Mae nifer o enwau lleoedd arwyddocaol yn ymwneud â hanes anheddu yn yr ardal, sy n tueddu yn yr un modd i osgoi ucheldiroedd diarffordd rhan dde-orllewinol yr ardal. Cysylltir <EM>Tyddyn</EM> (a dalfyrrir yn ddieithriad i <EM>ty n</EM>) ag anheddau sy'n bodoli eisoes ar y tir caeëdig ar ymyl y cwm, ar uchder o rhwng 200 a 300m ar y cyfan. Mewn cyferbyniad â hyn, mae <EM>lluest</EM>, ac yn llai aml <EM>hafod</EM>, <EM>caban</EM> i w cael ar dir rhywfaint yn uwch, ar uchder o ryw 300-400m neu fymryn uwchlaw hyn. Digwydd yr elfen <EM>hafod</EM> lawer yn llai aml na mewn rhai ardaloedd eraill yng Nghymru, sy n awgrymu bod <EM>lluest</EM> yn cael ei ddefnyddio yn lle <EM>hafod</EM> yn lleol. Mae'n debyg bod y ddau air fel ei gilydd yn awgrymu trigfannau tymhorol, y mae rhai ohonynt wedi aros yn ffermydd parhaol. Ceir yr elfen <EM>bod</EM>  annedd , fel yn Bodtalog, mewn sawl cwm ucheldirol. Ceir yr elfen llawer llai penodol <EM>tw</EM> ar bob uchder, o waelod y cwm i fyny i r rhostiroedd uwch lle ceir ef mewn enwau lleoedd fel Esgair-y-tw i ddynodi, o bosibl, hen aneddiadau tymhorol. Mae r elfennau sy n dynodi aneddiadau o statws uwch, megis <EM>cwrt</EM> a <EM>neuadd</EM> yn llai cyffredin, a chyfyngir hwy yn ôl y disgwyl i r tir is i r gorllewin o Raeadr. <P> Gwelir perchnogaeth neu gysylltiad ag unigolion mewn nifer gymharol fach o enwau lleoedd. Ceir sawl enw priod, er enghraifft, Dafydd-shon, Iago, Ifan, Ifor, Owen, Madog, Mair a Mary, Siencyn, a Steffan, ac ambell waith enwau sy n dynodi cysylltiadau â phobl mewn galwedigaethau neu swyddi penodol mewn cymdeithas, er enghraifft <EM>esgob</EM>, <EM>mynach</EM>, <EM>gweis/gweision</EM>, <EM>offeiriad</EM>, <EM>rhingyll</EM>, er yn achos <EM>gwyddel</EM> a <EM>bleiddiad</EM> mae n debygol mai mewn chwedl yn unig y mae r cysylltiad. Gelwir crib ar ran ddeheuol y rhos i r gogledd o Ros Saith-main yn Rhiw Saeson. Cyfyngir yr elfennau <EM>esgob</EM> a <EM>mynach</EM> ill dau i r tir is yn rhan isaf cwm Claerwen, a r iseldiroedd i r dwyrain o Bentref Elan, ac maent yn gysylltiedig â r faenor Sistersaidd a fodolai yn yr ardal hon cyn diddymu r mynachlogydd yn y 16eg ganrif. Awgrymir cysylltiadau goruwchnaturiol mewn llond dwrn o enwau lleoedd, er enghraifft rhai sy n cynnwys yr elfennau <EM>diawl</EM> a <EM>cawr</EM>. Mae dau air sy n dangos ffiniau, sef <EM>gororion</EM> a <EM>ffin</EM> i w cael ar ran o r ffin sirol i r gorllewin rhwng Sir Faesyfed a Cheredigion. <P> Enwir nifer o hynafiaethau yn unigol, gan gynnwys nifer o garneddi claddu cynhanesyddol â r elfen <EM>carn</EM> (Carn Nant-y-ffald, Carn Wen, Carn Ricet, a Charn Pant Maenllwyd) a llawer o feini hirion â r elfen <EM>maen</EM> (Maengwyngweddw, Maen Serth, Maen Cam, a Saith-maen). Ceir y rhan fwyaf ohonynt uwchlaw 400m, ac mae'n debyg eu bod yn enghreifftiau o batrymau defnydd tir hynafol, er mewn ambell achos arall, gallai r ddwy elfen hon gyfeirio at frigiadau creigiau naturiol. Mae dyddiad y rhan fwyaf o r enwau ar yr hynafiaethau yn ansicr, ond trafodir y chwedlau gwerin sy'n gysylltiedig â Charn Gafallt, ar y bryn i'r de-ddwyrain o Bentref Elan fel un o r <EM>Mirabilia Britanniae</EM> ( Rhyfeddodau Prydain ) sydd wedi u hatodi at gasgliad o ganol y 10fed ganrif o'r enw <EM>Historia Brittonum</EM>, a briodolir i Nennius, awdur Cymreig o r 8fed ganrif. Mae r ddogfen yn ffynhonnell gynnar ar gyfer y chwedl Arthuraidd. O i gyfieithu i r Saesneg, dyma a ddywed y darn perthnasol: <P> <BLOCKQUOTE> There is another wonder in the region called Buelt [Builth]. There is a heap of stones, and one stone laid on the heap having upon it the footmark of a dog. When he hunted the swine Troynt, Cabal, which was a dog of the warrior Arthur, impressed the stone with the print of his foot, and Arthur afterwards collected a heap of stones beneath the stone in which was the print of his dog s foot, and it is called Carn Cabal [Carn Gafallt]. And people come and take away the stone in their hands for the space of a day and a night, and on the next day it is found on its heap. </BLOCKQUOTE> <P> Ceir hanes hela r baedd gwyllt, y Twrch Trwyth, yn chwedl Culhwch ac Olwen o r 11eg ganrif. Mae hon yn rhan o r Mabinogion, sef casgliad o chwedlau Cymraeg o r canol oesoedd. <P> Cyfeirir at hen chwareli a mwyngloddiau mewn sawl man gyda'r geiriau <EM>mwyn</EM>, <EM>plwm</EM>, <EM>chwarel</EM>, a <EM>gwaith</EM>, ac mae r olaf i w gael ger safle hysbys mwynglawdd. Ymhlith yr adnoddau naturiol eraill y gallai'r enwau lleoedd fod yn cyfeirio atynt mae <EM>gro</EM>. <P> Cyfeirir at linellau cysylltu, gan gynnwys ffyrdd a thraciau a strwythurau cysylltiedig sy'n croesi'r mynydd â geiriau cyffredin fel <EM>sarn</EM>, <EM>ffordd</EM>, <EM>croes</EM>, <EM>pont/bont</EM>, a <EM>llidiart</EM>. <P> (<A HREF = "#TOP">yn ôl i r brig</A>) <!---text ends here---> </TD> </TR> </TABLE> </BODY> </HTML>