CPAT logo
Cymraeg / English
Tirwedd Hanesyddol
Dwyrain Fforest Fawr a Mynydd-y-glg
Map or ardal cymeriad hon
Mwy Ffotograffau

Nodweddur Dirwedd Hanesyddol

Dwyrain Fforest Fawr a Mynydd-y-glg: Garreg-fawr
Cymuned Ystradfellte, Powys
(HLCA 1200)


CPAT PHOTO 2509-106

Tirweddau caeau a ffermydd yn tarddu yn l pob tebyg or canol oesoedd hwyr ar cyfnod l-ganoloesol, yn uchel ar ymyl ddwyreiniol dyffryn Mellte, ychydig yn is nag ymyl y rhostir.

Cefndir amgylcheddol a hanesyddol

Stribyn cul o tua 95 hectar o dirweddau caeau ar ffin orllewinol ardal y dirwedd hanesyddol. Mae ffin ddwyreiniol yr ardal nodwedd wedii llunio i nodi ymyl y rhostir heb ei gau. Mae ffin orllewinol yr ardal nodwedd braidd yn fympwyol ac, i raddau helaeth, maen dilyn yr hyn a nodwyd yn y gofrestr o dirweddau hanesyddol. Er hwylustod, fei lluniwyd i gyd-fynd yn fwy pendant ffyrdd modern a ffiniau eiddo. Yn dopograffig, maer ardal yn rhan o ymyl ddwyreiniol rhan uchaf dyffryn Mellte, ac yn wynebu tuar gorllewin.

Yn bennaf, Calchfaen Carbonifferaidd ywr ddaeareg soled syn sylfaen ir ardal, gyda llyncdyllau, ac mae nant yn draenio i lyncdwll mawr or enw Pwll Derw. Priddoedd lm syn ddwrlawn yn dymhorol ywr priddoedd gan mwyaf, sef math sydd wedi gweddu orau yn hanesyddol i fagu da byw ar laswelltir tymor byr, gydag ychydig o dyfu cnydau grawn mewn ardaloedd sychach.

Gwelir rhai or ffermydd ar ffiniau ger Pen-fathor ar fap stad yr Anrhydeddus George Venables Vernon, r dyddiad 1776, a gwelir llawer o eiddo a ffiniau eraill am y tro cyntaf ar fap degwm Ystradfellte ym 1840. Roedd y rhan fwyaf or ardal eisoes wedii chau erbyn i amgaead Fforest Brycheiniog (Fforest Fawr) ddod i feddiant Christie ym 1818. Gorweddai rhan ohoni yn union ir gogledd ar dwyrain. Roedd yr ardal yn rhan o blwyf sifil Ystradfellte yn Sir Frycheiniog tan ad-drefnu llywodraeth leol ym 1974.

Nodweddion allweddol y dirwedd hanesyddol

Ychydig o enwau lleoedd syn arwyddocaol i hanes anheddu neu ddefnyddio tir yr ardal nodwedd fach hon. Mae Tyr-llyn yn deillio or elfen tir yn yr enw lle neu, o bosibl, ty, ond tarddiad modern sydd iddo. Maer adeilad gynt yng Nghaer-prydydd yn cynnwys yr elfen cae ar enw priod Prydydd.

Patrwm o gaeau bach, afreolaidd sydd yn rhannau is yr ardal gan mwyaf, yn dyddion bennaf, yn l pob tebyg, o ddiwedd y cyfnod canoloesol i ddechraur cyfnod l-ganoloesol. Mae hefyd yn cynnwys caeau wediu cau sydd bellach wedi dychwelyd yn rhostir. Gwelir rhai or ffiniau hyn ar fap stad y 1770au r label old banks. Yn hanesyddol, rhan o ardal o borfa ucheldirol wedii chau oedd yn ffurfior pen deheuol, gyda wal l-ganoloesol o gerrig sychion yn ei gwahanu oddi wrth rostir Gwaun Cefnygarreg. Yn hwyrach, roedd yr ardal hon yn rhan o blanhigfa gonwydd fwy helaeth yr 20fed ganrif a gwympwyd yn ddiweddar (2007). Waliau o gerrig sychion yw ffiniau eraill yn bennaf, er bod yno hefyd gloddiau caeau a gwrychoedd. Dengys corlannau syn bodoli ger Pen-fathor-uchaf ddefnydd tir amaethyddol, ac roedd rhai or rhain iw gweld ar fap stad yn y 1770au. Fel tir pori y defnyddir y tir heddiw, yn bennaf.

Roedd y ffermydd ar hen gymhlyg fferm yng Ngarreg-fawr, Goitre, Llwyn-onn a Phen-fathor eisoes yn bodoli erbyn o leiaf diwedd y 19eg ganrif. Dengys map stad or 1770au ffermydd Pen-fathor-uchaf a Phen-fathor-isaf, a gwelir safleoedd hen adeiladau ffermydd cynharach o bosibl, yn Llwyn-onn a Goitre, ar fapiaur Arolwg Ordnans yn y 1880au, sef adeiladau a oedd yn adfeilion erbyn hynny. Maer tai a rhai or tai allan yn Goitre a Garreg-fawr, syn bodoli or 19eg ganrif, yn dangos buddsoddi mewn ffermio yn ystod y 19eg ganrif.

Maer ardal yn cynnwys nifer o olion arwyddocaol diwydiant a thrafnidiaeth. Yn eu plith mae chwareli bach ac odynau calch gwasgaredig, yn dyddio or 19eg ganrif yn l pob tebyg, ger Llwyn-onn, rhwng Tyr-llyn a Phen-fathor-uchaf a thua phen deheuol yr ardal. Gwelir hefyd ran o lwybr yr hen reilffordd a redai tuar de i Benderyn, a adeiladwyd i gludo defnyddiau a ddefnyddiwyd i adeiladu Cronfa Ddwr Ystradfellte i gyflenwi dwr i Gastell-nedd, rhwng 1907 a 1914. Maer hen reilffordd, sydd wedi goroesi hyd heddiw yn rhannol fel arglawdd ac yn rhannol fel trac ar hyd rhan o ffin orllewinol yr ardal, yn ffurfio nodwedd neilltuol yn y dirwedd, ac mae coed conwydd aeddfed ar ran oi hyd.

Ffynonellau

Cofnod yr Amgylchedd Hanesyddol; argraffiad 1af map 1:2,500 yr Arolwg Ordnans; Leighton 1997; Arolwg Pridd Cymru a Lloegr1983; http://www.breconbeacons.org/content/geopark/understanding/archaeology-industrial-heritage/reservoir-of-fforest-fawr-geopark (edrychwyd arno 29-11-07); Swyddfa Gofnodion Morgannwg WGRO D/D BF E/164 (map stad yr Anrhydeddus George Venables Vernon, 1776); Jones a Smith 1972a; Thomas 1992; Kain a Chapman 2004; Chapman 1991

I gael gwybodaeth bellach cysylltwch os gwelwch yn dda ag Ymddiriedolaeth Archaeolegol Clwyd-Powys yn y cyfeiriad, hwn neu cysylltwch â gwefan Cyngor Cefn Gwlad Cymru ar www.ccw.gov.uk.