CPAT logo
Cymraeg / English
Tirwedd Hanesyddol
Dwyrain Fforest Fawr and Mynydd-y-glg
Map or ardal cymeriad hon
Mwy Ffotograffau

Nodweddur Dirwedd Hanesyddol

Dwyrain Fforest Fawr a Mynydd-y-glg: Cwm Cadlan
Cymuned Hirwaun, Rhondda Cynon Taff
(HLCA 1202)


CPAT PHOTO 2509-45

Dyffryn ucheldirol phatrwm gwasgarog o ffermydd a ffermydd wediu gadael yn segur a chaeau bach afreolaidd yn gyffredinol, o darddiad canoloesol a chynharach ynghyd ag ardaloedd mwy o borfa wedii chau ar ymyl y rhostir gyda waliau o gerrig sychion a gwrychoedd yn ffiniau ir caeau.

Cefndir amgylcheddol a hanesyddol

Maer ardal nodwedd yn nyffryn ucheldirol, llydan ond bas, nentydd Nant Cadlan a Cheunant Du, sef isafonydd afon Cynon, ac yn cwmpasu ardal o fwy na 380 hectar. Lluniwyd ffiniaur ardal nodwedd ar y cyfan i gynnwys y tir fferm wedii gau yn y dyffryn. Maen bennaf ar uchder o rhwng 250 metr a 350 metr uwchben lefel y mr, ond maer ffiniau wediu hymestyn i gynnwys porfa ucheldirol, wedii chau yn hanesyddol, o amgylch ymylon yr ucheldir syn ymestyn hyd at tua 400 metr mewn rhai ardaloedd mwy cysgodol. Maer ffin dde-orllewinol braidd yn fympwyol ac, ar y cyfan, yn dilyn yr hyn a nodwyd yn y gofrestr o dirweddau hanesyddol. Er hwylustod, fei lluniwyd i gyd-fynd yn fwy pendant llinell ffyrdd modern a ffiniau eiddo.

Tywodfaen gyda band o Galchfaen Carbonifferaidd ar hyd ymyl ddeheuol yr ardal, ynghyd ag ardal fach o Hen Dywodfaen Coch ir de o Feili-Helyg ar yr ochr ddwyreiniol, yw llawer or ddaeareg soled syn sylfaen ir ardal. Ar y tir uwch o amgylch ymylon y tir wedii gau, lomau syn draenion araf ac syn ddwrlawn yn dymhorol ywr priddoedd. Yn hanesyddol, maent wedi cynnal porfa rostirol wael neu o werth cymedrol. Yn bennaf, priddoedd lm syn draenion araf ac syn ddwrlawn yn dymhorol sydd yn rhannau isaf y dyffryn ar hyd Nant Cadlan. Yn hanesyddol, roedd y tir o fath a oedd yn gweddu orau i ffermio llaeth a magu da byw ar laswelltir parhaol neu dymor byr, a pheth tyfu cnydau grawn mewn ardaloedd sychach.

Roedd yr ardal yn rhan o blwyf sifil Penderyn yn Sir Frycheiniog tan ad-drefnu llywodraeth leol ym 1974. Dangosir o leiaf un eiddo yn y dyffryn, sef Gelli-ffynhonnau (Gelly Funnonanna) ar fap o stad yr Anrhydeddus George Venables Vernon r dyddiad 1776. Mae mwyafrif yr eiddo eraill wediu mapio au henwi am y tro cyntaf ar fap degwm Penderyn ar rhestr atodol ym 1840. Roedd rhai ffermydd eraill yn eiddo i stad Bodwigiad ac wedi newid dwylo sawl gwaith rhwng nifer o dirfeddianwyr sylweddol Sir Frycheiniog, yn cynnwys y teulu Games, stad yr Arglwydd Venables a ddaeth i feddiant yr Arglwydd Jersey, perchennog stadau Margam a Llansawel. Yna, ym 1815, daeth i ddwylor Parchedig Reynold Davies, ffigwr adnabyddus yng nghylchoedd llenyddol Llundain, cyn dod yn eiddo i Morgan Morgan. Dengys map degwm 1840 fwyafrif y ffermydd fel deiliadaethau o rhwng tua 15 hectar a 40 hectar (rhwng 40 erw a 100 erw), gyda chymysgedd o gaeau a ddefnyddid ar gyfer cnydau r, porfa a dol. Cysylltir Cwm Cadlan Lewis Lewis, ffigwr drwg-enwog a oedd yn fab i Jenkin, cigydd, a Margaret Lewis o Flaencadlan, Penderyn, a gysylltir, o bosibl, fferm Beili-helyg. Chwaraeodd Lewis ran flaenllaw yng Ngwrthryfel Merthyr ym 1831 ac maen ffigwr arwyddocaol yn hanes cymdeithasol ac economaidd de Cymru ar ddechraur 19eg ganrif.

Nodweddion allweddol y dirwedd hanesyddol

Ychydig o dystiolaeth o batrymau anheddu a defnydd tir hanesyddol a ddaw o enwau lleoedd. Yn wahanol i ddyffryn Hepste, anaml y gwelir yr elfennau ty a tir, ond mae digonedd o enwau coed a choetir. Gwelir yr elfen celli yn Gelli-ffynhonnau-isaf a Gelli-ffynhonnau-uchaf, ac mae parur ddwy fferm gyfagos hyn, gan ddefnyddio isaf ac uchaf i wahaniaethu rhyngddynt, yn awgrymu rhannu deiliadaeth deuluol gynharach, o ganlyniad i batrymau traddodiadol etifeddu tir Cymru. Ceir cyfeiriad at goetir unwaith eto yn yr elfen celli yn Gelli-dafolog a Gelli-neuadd a chan yr elfen coed yn yr enw Coed Cae Ddu. Maen debyg mai sail yr enw olaf ywr elfen lleoedd coedcae/coetgae sydd ag ystod eang o ystyron posibl, gan gynnwys land enclosed by a hedge, field, enclosure, land taken out of wood neu land fenced with pails. Weithiau, defnyddid y term hefyd yn gyfystyr ffridd yn yr ystyr enclosed mountain pasture. Maen debygol felly bod lleoliad y fferm ger y gyfuchlin 330 metr ar ymyl rhwng y caeau llai, wediu cau yn is yn y dyffryn ar porfeydd mynydd mwy wediu cau yn uwch i fyny ar ymyl y rhostir, yn arwyddocaol. Cyfeirir at gaeau ac amgaeadau r elfen cae yng Nghaer Arglwydd ar elfen beili ym Meili-helyg, sydd hefyd yn cynnwys yr elfen helyg. Maer elfen gwern yn enwaur ffermydd Gwern-pawl a Wern-las, ac yn enwr nant Gwern Nant-ddu, yn dangos cyfyngiadau hanesyddol ar ddefnydd tir, ac maer elfen garw yn enwau ffermydd Pant?garw a Garw?dyle (Garw?dylau gynt) hefyd yn dangos hyn. Maer enw fferm Heol?las, gerllaw ffordd yr A4059 fodern ir gogledd o Benderyn, ar elfen tyle yn yr enw Garw-dyle ar linell y trac serth i fyny at y fferm gynt yng Nghaer Arglwydd, yn awgrymu bodolaeth traciau.

Dengys y garnedd gladdu o Oes yr Efydd ir de-ddwyrain o Nant-maden, sydd wedii chloddion rhannol, weithgarwch cynhanesyddol yn yr ardal yn ystod dechrau a chanol Oes yr Efydd. Felly hefyd y twmpath llosg nodweddiadol ar ffurf cilgant, ar ben gorllewinol Cefn Sychbant, er nad oes unrhyw dystiolaeth eglur hyd yma o anheddu a defnydd tir. Gall safle ymylol y twmpath llosg, yn agos at ymyl y rhostir, a maint sylweddol carnedd Nant-maden, a oedd tua 20 metr o led ac 1.8 metr o uchder yn wreiddiol, esbonio o bosibl sut y goroesodd y mathau hyn o henebion yn y dirwedd hon sydd, yn ei hanfod, wedii chau. Maer fath oroesiad yn anarferol ac maen bosibl i henebion llai eraill or fath gael eu clirio ymaith yn ystod clirio a chau tir yn ddiweddarach.

Nodweddir rhannau isaf yr ardal gan batrwm o gaeau bach afreolaidd, yn llai na 3 hectar o faint yn gyffredinol, syn cynrychioli proses raddol o glirio a chau tir, yn l pob tebyg or cyfnod canoloesol o leiaf. Awgrymar patrymau caeau consentrig o amgylch Gelli-ffynhonnau-isaf a Gelli-ffynhonnau-uchaf fod y ffermydd hyn ac, o bosibl, ffermydd eraill gerllaw ymyl y rhostir, yn tarddu o lechfeddiannau arunig. Awgryma ardaloedd o gaeau ar ffurf fwy rheolaidd yn agos at ffermydd yng Nglyn-perfedd, Garw-dyle, Gelli?dafolog, Wern-las a Nant-maden ad-drefnu ffiniau caeau ar raddfa fach, yn ystod y 19eg ganrif yn l pob tebyg. Y tu hwnt ir rhain, mae patrwm o amgaeadau afreolaidd mwy o lawer ar hyd ymyl y rhostir heb ei gau syn dyddio, yn l pob tebyg, o ddiwedd y cyfnod canoloesol i ddechraur cyfnod l-ganoloesol. Yn gyffredinol, maer rhain yn fwy na thua 6 hectar o faint ac yn amgu ardaloedd o borfa arw y mae peth ohoni bellach wedi dychwelyd yn rhostir unwaith eto. Dynodwyd ardal sylweddol ar ochr ddeheuol yr ardal yn Warchodfa Natur Cwm Cadlan.

Waliau o gerrig sychion yw ffiniaur caeau gan mwyaf, gyda rhai gwrychoedd a ffensys pyst-a-gwifrau. Fel yn achos dyffryn Hepste, deunydd clirio caeau, gan gynnwys cyfran fawr o glogfeini crwn Hen Dywodfaen Coch syn deillio, yn l pob tebyg, o ddrifft rhewlifol, syn ffurfio llawer or ffiniau cynharach tebygol o gerrig sychion. Mae rhai or ffiniau, syn diweddarach yn l pob tebyg, yn enwedig y rheiny syn diffinio ffiniaur ardaloedd o borfa arw wedii chau ar hyd ymyl y rhostir, wediu gwneud o galchfaen neu dywodfaen o chwareli.

Nodweddir patrwm anheddu heddiw gan ffermydd bach gwasgaredig ucheldirol o darddiad canoloesol a diweddarach. Yn gyffredinol, mae tua 300 metr i 500 metr rhyngddynt ac, yn aml, feu sefydlwyd gerllaw nentydd neu ffynhonnau. Ymddengys fod y patrwm anheddun fwy chwit chwat a gwasgarog nag yn nyffryn cyfagos afon Hepste, ac maen debyg mair nifer sylweddol o ffermydd a adawyd yn segur yn ystod y 19eg ganrif ar 20fed ganrif syn gyfrifol am hyn. Maer adeiladau fferm sydd wedi goroesi yn nodweddiadol o economi ffermio cymysg mewn ardaloedd mwy ymylol ac, yn aml, ceir cyfuniad o ysguboriau yd bach, gyda holltau awyru, beudai a stablau. Roedd y ffermydd ar bythynnod yng Ngwern-pawl a Blaen-cadlan-isaf eisoes yn adfeilion yn y 1880au, ac ymddengys fod y rheiny yng Nghaer Arglwydd, Gelli-ffynhonnau-isaf a Blaen-cadlan-uchaf oll wediu gadael yn segur ers dechraur 20fed ganrif ymlaen. Yr ysgubor arunig yn Esgair-y-gadlan ywr cyfan sydd ar l bellach o hen gymhlyg o adeiladau fferm. Roedd y ffermdai o garreg syn dyddio or 17eg ganrif ar 18fed ganrif yn Nant-maden, Coed Cae Ddu a Gelli-ffynhonnau-isaf gynt, wediu trefnu mewn llinell ar draws y llethr, syn awgrymu ailadeiladu strwythurau syn tarddu or cyfnod canoloesol neur cyfnod l-ganoloesol cynnar. Ymddengys fod cynllun yr adeiladau fferm ym Meili-helyg, i ffermdy, ysgubor yd a beudy or 19eg ganrif, oll mewn llinell hefyd yn cynrychioli ailadeiladu cymhlyg cynharach o adeiladau. Dengys rhesi o adeiladau o garreg, yn cyfuno ysguboriau yd, a naill ai stablau neu feudai yma ac yng Ngarw-dyle a Choed Cae Ddu, ar ysgubor yn Esgair-y-gadlan, fuddsoddiad mewn ffermio yn ystod y 19eg ganrif. Mewn rhai achosion, maer adeiladau diweddarach ar wahn ac wediu gosod ar hyd y gyfuchlin. Gwelir tystiolaeth o waith adeiladu mwy helaeth yn Wern-las, lle mae cynllun y fferm yn awgrymu fferm fodel or 19eg ganrif, syn debygol o fod yn gysylltiedig r rhesymoli ffiniau caeau y soniwyd amdano uchod, ar ffermdy yn Gelli-ffynhonnau-uchaf, syn dyddio o bosibl or 19eg ganrif a lle mae rhai manylion mewn bricsen felen ar y ffermdy presennol.

Maen debygol fod y ffordd fodern yn y dyffryn yn ffurfio rhan o lwybr hynafol a oedd yn cysylltu ffermydd ar hyd y dyffryn ac oddi yno ar draws y rhostir i gymunedau eraill yn nyffryn Taf Fawr ymhellach ir dwyrain. Rhy patrwm o lwybrau, lonydd glas a rhydau syn cysylltu Caer Arglwydd, Garw-dyle a Glyn-perfedd, a Gelli-ffynhonnau-uchaf, Egair-y-gadlan a Wern-las arwyddion o lwybrau cynnar eraill. Roedd rhai or rhain, ar un adeg, yn arwain at borfeydd rhostirol ar y bryniau o amgylch.

Mae grwp o dair odyn galch ir gorllewin o Fferm Coed Cae ac odynnau unigol ger Heol?las, Gelli-dafolog, a Chaer Arglwydd yn cynrychioli olion diwydiannol, yn dyddion bennaf or 19eg ganrif yn l pob tebyg. Mae llwybr hen reilffordd a ddefnyddiwyd wrth adeiladu Cronfa Ddwr Ystradfellte ar ddechraur 20fed ganrif yn torri ar draws pen gorllewinol yr ardal.

Ffynonellau

Cofnod yr Amgylchedd Hanesyddol; argraffiad 1af map 1:2,500 yr Arolwg Ordnans; CBHC 1997; Crampton a Webley 1964; Stephens 1998; Swyddfa Gofnodion Morgannwg WGRO D/D BF E/164 (map stad yr Anrhydeddus George Venables Vernon, 1776); Jones a Smith 1972a; Thomas 1992; Lloyd, Davies a Davies 1959; map degwm Penderyn ar rhestr atodol, 1840

I gael gwybodaeth bellach cysylltwch os gwelwch yn dda ag Ymddiriedolaeth Archaeolegol Clwyd-Powys yn y cyfeiriad, hwn neu cysylltwch gwefan Cyngor Cefn Gwlad Cymru ' ar www.ccw.gov.uk.