CPAT logo
Cymraeg / English
Tirwedd Hanesyddol
Dwyrain Fforest Fawr and Mynydd-y-glg
Map or ardal cymeriad hon
Mwy Ffotograffau

Nodweddur Dirwedd Hanesyddol

Dwyrain Fforest Fawr and Mynydd-y-glg: Coed Penmailard Coed Cefn-y-maes
Cymuned Hirwaun, Rhondda Cynon Taff
(HLCA 1203)


CPAT PHOTO CS07-06-35

Coetir conwydd modern, wedii blannun rhannol ar dirwedd o ffermydd gwasgaredig, caeau afreolaidd a gweithfeydd calch gwasgaredig yn dyddio or canol oesoedd ar cyfnod l-ganoloesol cynnar.

Cefndir amgylcheddol a hanesyddol

Maer ardal nodwedd hon yn cynnwys dwy ardal ar wahn o blanhigfeydd modern syn cynnwys conwydd yn bennaf, ac yn cwmpasu ardal o bron i 830 hectar. Gorwedda ar uchder o tua 230 metr i 400 metr uwchben lefel y mr ar ysgwyddau dwyreiniol a deheuol y mynydd, ac maen ymestyn ar hyd llethrau gorllewinol dyffryn Taf Fawr. Lluniwyd ffiniau dwyreiniol a deheuol yr ardal nodwedd i raddau helaeth ar hyd y llinell rhwng y planhigfeydd ar rhostir heb ei gau. Maer ffiniau tuar dwyrain ar de yn adlewyrchur rheiny a ddiffiniwyd yn y gofrestr o dirweddau hanesyddol, ond feu lluniwyd yn fwy penodol ar hyd ymyl uwch y tir wedii gau yn nyffryn Taf Fawr, ac ar y llethrau ir gorllewin o Gefncoedycymer ac o amgylch ffiniau gwaith nwy Bryn Du tuar de-ddwyrain.

Calchfaen Carbonifferaidd ywr ddaeareg soled yn bennaf yn rhan ogleddol yr ardal, sydd bellach wedii gorchuddio gan Goed Cefn-y-maes, ir gogledd o Nant Aber-nant, ond Hen Dywodfaen Coch yw daeareg soled yr ardal ddeheuol yn bennaf. Yn rhan ogleddol yr ardal, ac ar hyd llawer o ymyl ddwyreiniol yr ardal sydd wedii gorchuddio gan Goed Penmailard, Calchfaen Carbonifferaidd ywr ddaeareg soled syn sylfaen ir ardal. Ir de o Benmoelallt ac Onllwyn, maer ddaeareg soled yn newid i dywodfaen a grut melinfaen. Lomau syn draenion araf ac syn ddwrlawn yn dymhorol ywr priddoedd gan mwyaf, sydd wedi cynnal porfa rostirol wleb wael neu o werth pori cymedrol.

Roedd yr ardal yn rhan o blwyf sifil Penderyn yn Sir Frycheiniog tan ad-drefnu llywodraeth leol ym 1974.

Ceir cyfeiriad at yr hen fferm gynt yng Nghefn-y-maes mewn dogfennaun dyddio o ddechraur 17eg ganrif. Mae ffermydd ym Mhenmailard, Sychbant-uchaf a Sychbant-isaf iw gweld ar fap o stad Penmailard ym 1749, sef stad a oedd yn eiddo ir teulu Williams ac eraill ar y pryd. Map degwm Penderyn ym 1840 syn dangos mwyafrif yr hen ffiniau ac eiddo eraill am y tro cyntaf.

Maer coetir yn rhan o ardal goediog fwy o lawer yn rhan uchaf dyffryn Taf Fawr ar cyffiniau. Daeth newidiadau mawr o ran defnydd tir yn yr ardal yn sgil adeiladur tair cronfa ddwr yn nyffryn Taf Fawr gan Gorfforaeth Caerdydd ar ddiwedd y 19eg ganrif a dechraur 20fed ganrif. Cwblhawyd Cronfa Ddwr Cantref ym 1892, Cronfa Ddwr y Bannau ym 1897 a Chronfa Ddwr Llwyn-on ym 1926. Ym 1946, prynodd y Comisiwn Coedwigaeth dros 2,300 o erwau o dir yn rhan uchaf dyffryn Taf Fawr, sydd bellach Chanolfan Garwnant yn ganolbwynt iddo. Darparwyd nifer o gyfleusterau ar gyfer ymwelwyr yn yr ardal yn ddiweddar, gan gynnwys llwybrau trwyr coetir, mannau picnic a darn o Lwybr Taf, sef llwybr pellter hir, syn mynd trwyr coetir.

Nodweddion allweddol y dirwedd hanesyddol

Cymharol brin ywr enwau lleoedd syn arwyddocaol i hanes anheddu neu ddefnyddio tir yn yr ardal nodwedd fach hon. Maer ardal yn cynnwys safleoedd pedair fferm ucheldirol gynt, a orweddain uwch na 300 metr. Feu cysylltwyd gynt chaeau wediu cau ac maer elfen pen yn yr enwau Pen-yr-heol a Phen-y-glog-fan-ddu yn pwysleisiou huchder. Maen bosibl bod ir elfen heol ym Mhen-yr-heol yr ystyr ffald neu amgaead ond awgryma ei leoliad ar y ffordd fach fodern syn croesir mynydd i Gwm Cadlan mai ffordd neu lwybr yw ei hystyr. Or ddwy fferm syn weddill, sef Llwyn a Chefn-y-maes, awgrymar ail ardal agored neu gae wedii gau yn l pob tebyg. Coed Penmailard yw enwr llain mwy hynafol o goetir llydanddail a phrysg sydd wedi goroesi hyd heddiw ar lethrau serth y dyffryn ar ochr ddwyreiniol yr ardal, syn tremio dros afon Taf Fawr. Maer enwn cynnwys yr elfennau coed, ynghyd ffurf lygredig ar pen + moel + allt; disgrifiar elfen ganol gyflwr copar bryn cyn coedwigo yn yr 20fed ganrif. Un or ychydig enwau eraill yn yr ardal syn disgrifio llystyfiant hanesyddol sydd bellach wedii orchuddio phlanhigfa gonwydd yw Onllwyn, syn deillio or elfennau onn a llwyn.

Ceir awgrym o ddefnydd tir, anheddu a chlirio cynhanesyddol cynnar gan hapddarganfyddiad bwyell garreg gaboledig or cyfnod Neolithig ger Cefn-y-maes. Maen bosibl bod awgrym arall o anheddu cynnar iw weld mewn amgaead bach, nad oes dyddiad ar ei gyfer, tuag ochr ogleddol yr ardal ar ymyl dyffryn Pant Sychbant, mewn ardal sydd bellach dan goed.

Yn yr ardal ogleddol a rhan ddwyreiniol yr ardal ddeheuol, gorweddar coetir modern ar ben tirweddau caeau creiriol a oedd yn perthyn ir ffermydd cynharach yn yr ardal, ar lethrau syn tremio dros ddyffryn Taf Fawr. Dengys map degwm 1840 y ffermydd hyn yn bennaf fel deiliadaethau o rhwng tua 15 hectar a 60 hectar (rhwng 40 erw a 140 erw). Roedd iddynt gymysgedd o gaeau a ddefnyddid ar gyfer cnydau r, porfa a dol, ac roedd rhai or ffermydd hyn eisoes wediu cyfuno. Mae fferm Penmailard yn neilltuol gan ei bod yn ganolbwynt stad fach o tua 480 hectar (1200 erw) yn ymestyn i lawr i waelod dyffryn Taf Fawr. Gellir olrhain llawer or deiliadaethau hyn hyd heddiw, ac feu gwelir fel cloddiau pridd neu waliau o gerrig sychion sydd bellach yn aml wediu cuddio dan lystyfiant. Awgryma mapiau cynharach yr Arolwg Ordnans fod y tirweddau caeau yn yr ardaloedd hyn yn cynrychioli cymysgedd o gaeau bach afreolaidd, yn gyffredinol yn llai na 3 hectar o faint o amgylch yr hen ffermydd gynt. Maent yn cynrychioli proses raddol o glirio a chau tir, or cyfnod canoloesol ymlaen yn l pob tebyg, ynghyd phatrwm o amgaeadau mwy, yn aml dros 10 hectar o faint, ger y ffin r rhostir heb ei gau o amgylch. Yn achos yr ardal ogleddol o goetir, maer blanhigfa wedii chau i raddau helaeth gan waliau o gerrig sychion syn tarddu or 18fed ganrif neun gynharach yn l pob tebyg, ac maer rhain yn diffinior ffin rhwng y ffermydd hyn ar rhostir o amgylch. Gwelir y rhan fwyaf or llinell ar fap o stad Penmailard syn dyddio o 1749, sydd hefyd yn dangos "old banks" eraill yn yr ardal hon. Roedd rhan orllewinol yr ardal ddeheuol wedi bod yn rhan or ardal helaeth o rostir heb ei gau tuar gorllewin.

Maer ardal yn cynnwys nifer o hen ffermydd gynt, ym Mhenmailard (a symudwyd yn ddiweddarach i fferm yn is i lawr y rhiw tuar de, ac a elwid gynt yn Ffrwd Ucha Fach), Sych-bant-isaf, Pen-yr-heol, Pen-y-glog-fan-ddu (yn yr ardal or enw Sycamore Grove bellach), Cefn-y-maes a Llwyn. Mewn rhai mannau, gellir adnabod hen adeiladau fferm gynt neu safleoedd hen adeiladau wediu lefelu.

Mae clystyrau o garneddau carega, a gysylltir hen ffermydd a chaeau gynt ar ymyl ddwyreiniol yr ardal, ar lethrau syn tremio dros ddyffryn Taf Fawr, yn cynrychioli gweithgarwch amaethyddol, ynghyd nifer o gorlannau, gan gynnwys un ger Penmailard a dwy ar ymyl ogleddol yr ardal gerllaw Nant Sychbant. Mae map o stad Penmailard syn dyddio o 1749 yn dangos rhai or rhain.

Mae grwp o ddwy odyn galch a chwarel ar ochr orllewinol Coed Cefn-y-maes, tuag at ymyl y rhostir, ar uchder o tua 400 metr, yn cynrychioli gweithgarwch diwydiannol syn dyddio, maen debyg, o ddiwedd y 18fed ganrif ac or 19eg ganrif. Mae nifer o chwareli bach a grwpiau o odynau calch yng Nghoed Penmailard, un ger Onllwyn ac efallai chwech neu fwy ar ymyl ddwyreiniol yr ardal, yn gysylltiedig thraciau (mae rhai ohonynt bellach yn ffurfio rhan o Lwybr Taf rhwng Aberhonddu a Chaerdydd). Cofnodir hen geuffordd neu lefel gloddio yn Nhy Gwyn tuag at ochr ddeheuol yr ardal.

Ffynonellau

Cofnod yr Amgylchedd Hanesyddol; argraffiad 1af map 1:2,500 yr Arolwg Ordnans; Clough a Cummins 1988; Leighton 1997; Swyddfa Gofnodion Gorllewin Morgannwg, stad Penmailard GRO D/D La 58, 1749; Thomas 1992; map degwm Penderyn ar rhestr atodol, 1840

I gael gwybodaeth bellach cysylltwch os gwelwch yn dda ag Ymddiriedolaeth Archaeolegol Clwyd-Powys yn y cyfeiriad, hwn neu cysylltwch gwefan Cyngor Cefn Gwlad Cymru ar www.ccw.gov.uk.