CPAT logo
Cymraeg / English
Adref Eto
Dwyrain Fforest Fawr a Mynydd-y-glg

Nodweddur Dirwedd Hanesyddol

Dwyrain Fforest Fawr a Mynydd-y-Glg


YR AMGYLCHEDD NATURIOL

Ystyrir amryw agwedd ar amgylchedd naturiol Fforest Fawr a Mynydd-y-glg yn eithaf manwl yn Mynydd Du and Fforest Fawr: The Evolution of an Upland Landscape in South Wales (1997) y Comisiwn Brenhinol, a cheir crynodeb yma.

Yn y gogledd, maer ardal yn codi hyd gopa Fan Fawr ar uchder o tua 734 metr uwchlaw lefel y mr. Fan Brycheiniog, tua 14 cilometr ir gorllewin, ywr unig gopa yn Fforest Fawr syn uwch nar copa hwn. Tuar de, maer ucheldir llwm yn disgyn yn raddol i uchder o tua 300 metr. Yn ei ddyrannu mae sianeli cul, adnewyddedig, ag ochrau serth afon Hepste ai hisafonydd, syn unon raddol ar uchder o tua 350 metr yn rhannau is, amgaeedig dyffrynnoedd Hepste, Cwm Cadlan a Phant Sychbant, syn parhau i ddisgyn i tua 250-300 metr. O bopty, maer tir yn disgyn yn fwy sydyn o lawer, i lawr i ddyffrynnoedd ag ochrau mwy serth afon Mellte yn y gorllewin ac afon Taf Fawr yn y dwyrain

Maer ddaeareg soled syn sylfaen ir ardal yn amrywiol ac yn cynnwys Hen Dywodfaen Coch ir gogledd, syn ffurfio sgarp gogleddol Bannau Brycheiniog. Tuar de o hwn, mae ardal o galchfaen Carbonifferaidd a Grut Melinfaen. Effeithiodd rhewlifau a haenau i ar y dirwedd yn ystod yr Oes I ddiwethaf. Llifai rhew allan yn rheiddiol o gopar Bannau, gan ddyfnhaur dyffrynnoedd a oedd yno eisoes yn draenio tuar de, sef dyffrynnoedd Mellte, Hepste a Thaf Fawr, a gadael dyddodion drifft rhewlifol ynddynt. Achosodd y brigiad gwydn o Grut Melinfaen ar Fynydd-y-glg wyriad yn llwybr y rhew, ir dwyrain ac ir gorllewin, gan greu Pant Sychbant, sef dyffryn sych syn torri ar draws y dirwedd ar ongl wahanol i ddyffrynnoedd yr afonydd. Nodwedd neilltuol y calchfaen Carbonifferaidd yw ffurfiad llyncdyllau niferus, llai, ac ychydig o rai mwy, yn gyffredinol rhwng 5 metr a 100 metr o led. Toddiad calchfaen ar hyd craciau yn y graig syn eu ffurfio, ac maent wediu cysylltu nentydd a chyrsiau dwr tanddaearol.

Yn yr ardal o rostir ir gogledd, gorweddar priddoedd yn bennaf ar ben Hen Dywodfaen Coch neu ddyddodion drifft tywodfaen. At ei gilydd, maent yn ddirlawn yn dymhorol, yn asidig gyda haenlin fawnaidd ar yr wyneb, syn cynnal rhostir gwlyb syn borfa wael ei hansawdd. Tuar gorllewin, ceir ardaloedd llai o dir wedii ddraenion well ar ben tywodfaen yn ardal Gwaun Cefnygarreg, a thir wedii ddraenion well yn cynnal porfa rostirol o well ansawdd pori ar ben calchfaen yn ardal Garn Ganol. Yn yr un modd, mae rhai ardaloedd o dir wedii ddraenion well ir de, ar ben tywodfaen a chalchfaen yn ardaloedd Cefn Cadlan a Mynydd-y-glg. Yn ardaloedd is dyffrynnoedd Hepste a Chadlan, maer priddoedd yn tarddu o ddyddodion drifft tywodfaen yn bennaf ac, yn gyffredinol, lomau ydynt syn ddirlawn yn dymhorol ac yn araf i ddraenio.

Cynhaliwyd nifer o astudiaethau palaeoamgylcheddol yn y rhanbarth, sydd wedi rhoi amlinelliad bras o hanes amgylcheddol a hanes llystyfiant ardal y dirwedd hanesyddol ers y rhewlifiant diwethaf. Maer astudiaethaun cynnwys dadansoddi paill mewn dyddodion mawn ar ochr ddeheuol Pant Sychbant, a phriddoedd wediu claddu ger Nant-maden yng Nghwm Cadlan, yn ogystal nifer o safleoedd eraill ym Mannau Brycheiniog a Fforest Fawr. Mae dilyniant a welodd ddyfodiad prysg merywen ac yn ddiweddarach coetir bedw yn bennaf ac yna cyll, yn nodir cyfnod rhewlifol hwyr ar cyfnod l-rewlifol cynnar, rhwng tua 12000 CC a 6000 CC. Gyda sefydlu coetir tymherus rhwng tua 6000 CC a 5000 CC, daeth coed derw a llwyf ir amlwg, ac or rhain derw a ddaeth yn fwyaf cyffredin ar y tir is a phn a bedw ar diroedd uwch, mwy agored. Ymddengys yn debygol fod gorchudd coed y cyfnod l-rewlifol wedi dod yn glytiog ar dir uwch na thua 500 i 600 metr, er y byddai peth coetir, yn amlwg, wedi ymestyn hyd at 800 metr neu uwch, gan gynnwys copa Fan Fawr ym mhen mwyaf gogleddol ardal y dirwedd hanesyddol.

Daeth effaith eglur gyntaf gweithgaredd dynol ir amlwg yn nilyniant llystyfiant naturiol Fforest Fawr tua 6000 CC, yn ystod y cyfnod cynhesach hwn ar ddiwedd y cyfnod Mesolithig. Gwnaed yr awgrym mai dyma pryd cafodd llanerchau ucheldirol eu creu au cadwn agored mewn coetir bedw trwy losgi llystyfiant a rhoi anifeiliaid i bori. Roedd rhai ardaloedd o rosydd grug a phrysg cyll hefyd yn dechrau dod ir golwg tuar cyfnod hwn, mewn ardaloedd a fu unwaith yn goediog; maen debygol mai gweithgaredd dynol oedd o leiaf yn rhannol gyfrifol am hyn. Achosodd mwy o ddirlawnder mewn rhai ardaloedd ddechrau ffurfiad mawn a chynnydd mewn gwern.

Gwelodd y cyfnod hyd at tua 4000 CC, yn ystod y cyfnod Neolithig cynnar, ychydig o ostyngiad mewn llwyf a rhai rhywogaethau coed eraill, gyda chynnydd cyfatebol mewn glaswelltydd a pherlysiau ac, o bosibl, y rhosydd yn ehangu. Maen amlwg y bu pwysau cynyddol ar goetir ar ddiwedd y cyfnod Neolithig a dechrau Oes yr Efydd, rhwng tua 3500 CC a 1500 CC. Ceir tystiolaeth o gynnydd pellach mewn glaswelltir, peth aflonyddu ar y tir, ehangu parhaus y rhostir grug ond hefyd, maen debygol, goroesiad peth coetir derw a chyll ar dir gweddol uchel. Ymddengys fod yr amodau hinsoddol gweddol fwyn a barhaodd yn ystod y cyfnod hwn wedi sicrhau mwy o botensial i amaethyddiaeth ar dir uwch nag yn y gorffennol diweddar. Ymddengys hefyd fod hyn yn cyd-daro dyfodiad gweithgareddau defnydd tir ac anheddu cynnar mewn rhannau o ardal y dirwedd hanesyddol.

Dechreuodd y cyfnod o hinsawdd mwy ffafriol hwn ddirywio tua 1500 CC, yn ystod canol Oes yr Efydd, gan ddiweddu r amodau gwlypach a mwy claear a ddaeth i fodolaeth yn y cyfnod rhwng tua 1000 CC a 500 CC. Roedd hyn fwy neu lain cyfateb ir cyfnod o newid rhwng diwedd Oes yr Efydd a dechrau Oes yr Haearn. Maen debygol bod tymor tyfu byrrach, a mwy o lawiad yn ystod y cyfnod hwn i hinsawdd llai ffafriol, wedi arwain at adael caeau ac aneddiadau cynnar yn segur yn rhai o rannau uwch a mwy agored yr ardal, sydd bellach yn rhostir unwaith eto. Ymddengys fod amodau hinsoddol gwlypach yn gyffredinol, fodd bynnag, wedi arwain at fwy o ddirlawnder a dirywiad yn ffrwythlondeb y pridd. Arweiniodd hyn at lai o adfywio coetir er, yn ddiamau, parhau wnaeth anheddu a thrin y tir ar safleoedd is, cysgodol yn y dyffrynnoedd.

Ymddengys yn debygol fod nifer o amrywiadau hinsoddol wedi hynny wedi effeithion uniongyrchol ar hanes yr anheddu ar defnydd tir yn yr ardal. Er enghraifft, fe gynhesodd y tymheredd ychydig yn y cyfnod ar ddiwedd Oes yr Haearn a chyfnod y Rhufeiniaid, rhwng tua 0 OC a 400 OC ac eto yn y Canol Oesoedd rhwng tua 1150 OC a 1250 OC. Maen bosibl y bu ymgartrefu parhaol am gyfnodau o sawl canrif ar y tro unwaith eto yn rhai or ardaloedd anheddu a defnydd tir mwy ymylol a adawyd yn ystod Oes yr Efydd. Feu gadawyd yn segur am y tro olaf pan waethygodd amodau yn ystod yr Oes I Fach, rhwng tua 1300 OC a 1850 OC, pan wnaeth hafau gwlypach a mwy claear olygu cyfyngiadau eto, yn enwedig ar ffermio r.

Awgrymwyd mai newidiadau gweddol ddiweddar i arferion pori a arweiniodd at y glaswelltir asidig helaeth sydd iw weld ymhobman yn yr ucheldiroedd heb eu cau yn ardal y dirwedd hanesyddol heddiw, gan ddisodlir rhostir grug a ymledodd yn raddol ond yn eang dros yr ardal ers y cyfnod cynhanesyddol cynnar. Yn y cyfnod canoloesol ac mewn cyfnodau cynharach, maen debygol nad oedd y rhostir yn cael ei bori mor ddwys, ac efallai mai gwartheg oedd yn pori ynon bennaf. Ers tua diwedd y 18fed ganrif a dechraur 19eg ganrif, fodd bynnag, daeth ffermio defaid yn ddwys yn dra-phwysig, a thybir ei fod wedi cyfrannu at y newid mewn llystyfiant.

(yn l ir brig)