CPAT logo
Cymraeg / English
Tirwedd Hanesyddol Dyffryn Llangollen
Map o'r ardal cymeriad hon
Mwy Ffotograffau

Nodweddu'r Dirwedd Hanesyddol

Dyffryn Llangollen: Gafaeliau
Cymunedau Llantysilio a Llangollen, Sir Ddinbych
(HLCA 1141)


CPAT PHOTO 1766-184

Darn anghysbell o ddyffryn Dyfrdwy ir gorllewin o Langollen, gyda ffermydd ar yr iseldiroedd ac ymylon yr ucheldiroedd a thirweddau caeau or cyfnod canoloesol a diweddarach; plastai, parcdir a gerddi o oes Fictoria, ffermydd stad a bythynnod; aneddiadau cnewyllol bychain yn rhannol gysylltiedig mwyngloddio llechi yn y gorffennol.

Cefndir hanesyddol

Roedd darganfod celc bychan o fwyeill efydd socedog a blaen gwaywffon sip deilen or Oes Efydd ym mhlwyf Llantysilio yn awgrymu anheddu cynnar, cynhanesyddol, er mai prin ywr dystiolaeth eglur o anheddu a defnyddio tir cyn y cyfnod canoloesol. Erbyn y 7fed neur 8fed ganrif roedd yr ardal o fewn teyrnas Gymreig Powys, ac o ddiwedd y 12fed ganrif roedd o fewn y rhan ogleddol or deyrnas oedd wedii hisrannu, or enw Powys Fadog. Roedd Eglwys Llantysilio wedii sefydlu erbyn y 12fed ganrif fan bellaf, yn l pob tebyg yn gwasanaethu cymuned wledig wasgaredig yn yr ardal. Ar l ir Brenin Edward orchfygu Cymru ar ddiwedd y 13eg ganrif roedd yr ardal ir de o Afon Dyfrdwy o fewn dwy arglwyddiaeth mers oedd wediu creu or newydd, sef Swydd y Waun ir de or afon a Brwmffild ac Il ir gogledd or afon. Gan fod yr ardal wedii hynysu o weddill yr arglwyddiaethau maen ymddangos bod nifer o ffermydd rhyddfraint bychain wedi dod i fodolaeth erbyn dechraur 14eg ganrif, a llawer cynt maen debyg, a gwyddys bod eu heconomi wedi cynnwys magu wyn a moch, tyfu ceirch a chasglu cnau. Erbyn yr 17eg ganrif ar 18fed ganrif roedd ffermio stad wedi dod ir amlwg, yn bennaf stad Llantysilio y dechreuwyd ei chwalu yn sgl yr Ail Ryfel Byd.

Nodweddion allweddol y dirwedd hanesyddol

Maer ardal yn llunio darn nodedig o ddyffryn Dyfrdwy ir gorllewin o Langollen sydd, oherwydd dolen neilltuol yn yr afon, wedii ynysu oddi wrth y prif linellau cysylltu or dwyrain ir gorllewin. Mae gwaelod y dyffryn yn gyffredinol rhwng 130150 metr uwchlaw lefel y mr, ond amlinellwyd yr ardal i gynnwys nifer o ffermydd mynydd ar ymylon deheuol Mynydd Llantysilio ar ardal uwchdirol fechan yn nolen yr afon, syn codi i uchder o dros 300 metr.

Defnyddir y rhan fwyaf or tir heddiw fel porfa, gyda phlanhigfeydd conwydd yr 20fed ganrif a pheth coetir llydanddail hynafol syn goroesi ar dir mwy serth ac o amgylch ymylon yr ucheldiroedd a nifer o ardaloedd bychain ar wahn lle nad ywr ucheldiroedd wediu cau. Mae caeau bach afreolaidd iw gweld yn helaeth iawn yn nhirwedd y caeau, ac ardal fechan o gaeau llain wediu haildrefnu o bosibl ir de o Landynnan. Gwrychoedd aml-rywogaeth, rhai ohonynt wedi gordyfu erbyn hyn, yw ffiniaur rhan fwyaf o gaeau ar y tir is, gyda ffensys pyst-a-gwifrau o amgylch ymylon yr ucheldiroedd.

Mae nifer o batrymau anheddu cyferbyniol iw gweld yn yr ardal. O amgylch ymylon yr ucheldiroedd ar y naill ochr ir dyffryn ar llall, ceir tirwedd o ffermydd gwasgaredig syn dyddio or canol oesoedd a diwedd y canol oesoedd yn l pob tebyg. Y fferm stad a thir ffermio Fferm Llantysilio, ynghyd bythynnod gweithwyr y fferm, a stad lai Plas Berwyn, Rhysgog, i thy arddull Sioraidd hwyr o 1836 ar ty coets a stablau cysylltiedig, sydd ar lawer o dir is dyffryn Dyfrdwy a dolen greiriol afon Dyfrdwy ar ochr ddwyreiniol yr ardal nodwedd. Maer ardal yn cynnwys nifer o bentrefannau bychain. Nid ywn eglur pryd sefydlwyd Llandynnan, ond roedd mewn bodolaeth erbyn y 14eg ganrif, ac mae tystiolaeth enwau lleoedd yn awgrymu mai anheddiad eglwys ydoedd yn wreiddiol. Maen ymddangos bod Llandynnan a Rhewl wedi cael budd o fod ar lwybr porthmyn or 18fed ganrif a dechraur 19eg ganrif ar draws Mynydd Llantysilio trwy Cymmo, gydar Sun Inn yn Rhewl a Fferm Ty-isaf, Llandynnan yn darparur cyfleusterau yn l y sn. Byddair aneddiadau, y ddau ohonynt chapel anghydffurfiol, hefyd yn darparu llety i chwarelwyr a oedd yn gweithio yn chwareli llechir Berwyn ar ddiwedd y 19eg ganrif a dechraur 20fed ganrif, tua hanner cilomedr ir gogledd. Llidiart Annie yw un o gynlluniau tai gwledig prin yr awdurdod lleol yn yr ardal. Adeiladwyd y tai tua chanol yr 20fed ganrif ar arddull bythynnod, ar bwys yr ysgol a adeiladwyd ym 1858 i addysgu plant y gweithwyr ym mhlwyf Llantysilio.

Maer dirwedd ddeniadol syn cwmpasu Neuadd Llantysilio, Eglwys Llantysilio, Bryntysilio, a Rhaeadr Bwlch yr Oernant yn nodweddiadol o ran ddeheuol yr ardal ar hyd afon Dyfrdwy. Plasty cerrig sylweddol or 1870au yw Neuadd Llantysilio, ar arddull Fictoraidd Jacobeaidd; stablau, iard a thy coets gyda gardd furiog yn dyddio o ddechraur 18fed ganrif a rhodfa or 18fed ganrif a thua diwedd y 19eg ganrif, yn ogystal phorthdy deulawr. Disodlodd y ty presennol neuadd frics a adeiladwyd yn gynnar yn y cyfnod Sioraidd a oedd, yn ei thro, wedi disodli ffermdy llawer cynharach yn l pob tebyg.

Sefydlwyd ty stwco sylweddol Bryntysilio, yn y dull Eidalaidd, ai erddi yn y 1860au ar 1870au, yn tremio dros Raeadr Bwlch yr Oernant a adeiladwyd gan Thomas Telford dros afon Dyfrdwy i gyflenwi dwr ir gamlas yn Llangollen ym mlynyddoedd cynnar y 19eg ganrif.

Ffynonellau

CCadw 1995; Cofnod CPAT or Amgylchedd Hanesyddol; Rhestrau Cadw o Adeiladau Rhestredig; Coulter 1986; Davies 1929; Ellis 1924; Hubbard 1986; Lloyd-Williams ac Underwood; Quartermaine et al. 2003; Radford a Hemp 1959; Sivewright 1986; Silvester 1995; Silvester 1999; Wheeler 1923; Wheeler 1925; Sherrat 2000; Thomas 1908-13.

I gael gwybodaeth bellach cysylltwch os gwelwch yn dda ag Ymddiriedolaeth Archaeolegol Clwyd-Powys yn y cyfeiriad hwn neu ewch i wefan Cyngor Cefn Gwlad Cymru yn www.ccw.gov.uk.