CPAT logo
Cymraeg / English
Tirwedd Hanesyddol Dyffryn Llangollen
Map or ardal cymeriad hon
Mwy Ffotograffau

Nodweddur Dirwedd Hanesyddol

Dyffryn Llangollen: Mynydd Rhiwabon
Cymunedau Llangollen a Llantysilio, Sir Ddinbych, a chymunedau Esclusham, y Mwynglawdd a Phen-y-cae, Wrecsam
(HLCA 1144)


RCAHMW PHOTO 93-CS-1550

Llwyfandir rhostir uwchdirol eang, anghyfannedd yn ffurfio tir comin heb ei gau yn bennaf, a reolir fel rhostir grugieir. Yno ceir henebion claddu a henebion defodol mewn clystyrau a rhai mwy anghysbell or Oes Efydd, ac olion mwyngloddio a chwilota am fetel yn y 19eg ganrif.

Cefndir hanesyddol

Yn ystod y cyfnod canoloesol cynnar roedd yr ardal o fewn teyrnas Powys, ac o ddiwedd y 12fed ganrif roedd o fewn y rhan ogleddol or deyrnas oedd wedii hisrannu, or enw Powys Fadog. Ar l concwest Cymru ar ddiwedd y 13eg ganrif, daeth yr ardal o fewn arglwyddiaeth mers Brwmffild ac Il. Yn dilyn y Ddeddf Uno ym 1536 daeth o fewn cantref Il yn y sir a gafodd ei chreu or newydd, sef Sir Ddinbych.

Nodweddion allweddol y dirwedd hanesyddol

Rhostir eang a phellennig, gyda mawn a grug yn ei orchuddio yn bennaf, ar uchder rhwng tua 250 a 500 metr uwchlaw lefel y mr, gan ddod i ben yn sydyn tharren galchfaen Creigiau Eglwyseg ir de-orllewin ar de, a chwympon serth i ddyffryn Aber Sychnant ir gogledd a llechweddun raddol tuag at Wrecsam ir dwyrain. Ceir rhai ardaloedd o borfeydd wediu gwella au hamgu ar ochr ddeheuol y rhos. Maer ddaeareg waelodol yn cynnwys gwely o grut Melinfaen yn gorchuddio calchfaen Carbonifferaidd. Rheolir ardaloedd mawr fel rhostir grugieir o hyd, a defnyddir y tir yn bennaf y dyddiau hyn i ddefaid bori dros yr haf.

Mae tomenni claddu niferus or Oes Efydd yn cynrychioli gweithgaredd cynnar yn yr ardal, wediu gwasgaru ar draws y rhos ar gopaon cribau neu ar sgarpiaur bryniau, a gellir gweld llawer ohonynt o gryn bellter. Carneddau cerrig syml yw rhai ohonynt, gydag ymylfaen o garreg o bryd iw gilydd. Mae eraill ar ffurf clawdd cylch o gerrig neu gylch cerrig. Maer henebion iw gweld ar eu pennau eu hunain neu mewn clystyrau bychain, ac maen debyg eu bod wedi arddel sawl swyddogaeth yn y dirwedd wrth iddi ddatblygu yn ystod y pedwerydd ar ail fileniwm CC, rhwng tua 3500 a 1500 CC. Maen bosibl fod clystyrau o henebion yn cynrychioli canolbwyntiau seremonol yn y dirwedd hon, ac maen bosibl eu bod yn diffinio gweithgareddau gwahanol deuluoedd neu lwythau. Nid oes tystiolaeth fod yma aneddiadau cysylltiedig or cyfnod hwn, ac maen debygol y dylid cysylltur henebion mewn rhyw ffordd manteisio ar borfeydd haf yr ucheldiroedd.

Gwelir nifer fach o lwyfannau tai anghyfannedd ac adfeilion adeiladau o amgylch ymylon y rhos. Gallai rhai or rhain gynrychioli hafodydd lle byddai pobl yn byw yn dymhorol, yn gysylltiedig manteisio ar borfeydd yr ucheldiroedd yn ystod y cyfnod canoloesol, er y gallai nifer gynrychioli bythynnod sgwatwyr diweddarach y 18fed ganrif ar 19eg ganrif. Gwelir nifer gymharol fach o gorlannau cerrig sychion, unwaith eto or 18fed ganrif ar 19eg ganrif yn l pob tebyg.

Ceir nifer o odynnau calch bychain ger brigiadau calchfaen, ond yn fwy ymwthiol na hyn mae olion mwyngloddiau plwm, arian a sinc or 19eg ganrif, llawer ohonynt or cyfnod rhwng y 1860au ar 1890au, yn enwedig yn ardal ogleddol y rhos. Mae hyn yn ffurfio rhan o dirwedd mwyngloddio ehangach syn estyn ir gogledd tuag at y Mwynglawdd, gan gynnwys cyfadeilau helaeth sydd wediu cadwn dda uwchlawr ddaear a than y ddaear ym mhyllau Park Mine a Pool Park a siafftiau mwy arunig yn gyffredinol mewn mannau eraill, wediu rhyng-gysylltu gan rwydwaith o draciau a llwybrau troed. Ymhlith yr olion mwyngloddio nodweddiadol mae siafftiau syn rhedeg ar hyd wythiennau mwynau yn y tywodfaen, ceuffyrdd draenio, pentyrrau o wastraff mwynau, ardaloedd prosesu, a sylfeini tramffyrdd a pheiriandai. Mae nodweddion eraill y dirwedd yn cynnwys dwy ddyfrffos a fyddain tynnu dwr o nant Aber Sychnant, y naill i gyflenwi Pool Park a Lower Park ychydig ir gogledd, ar llall i gyflenwi mwyngloddiaur Mwynglawdd ar draws y dyffryn, sawl cilometr ymhellach ir gogledd.

Maer rhostir wedi cael ei reolin ysbeidiol ar gyfer saethu grugieir ers y 19eg ganrif, gan weinyddu hyn o Mountain Lodge a oedd yn perthyn i stad Wynnstay ar ochr ddwyreiniol y rhos. Gwelir llinellau o garnau saethu ar sawl rhan or rhos, ar ffurf crafbantiau yn y tir chlawdd sip pedol ou hamgylch. Gwelir y rhain weithiau mewn grwpiau bychain, ond mae yna nifer o linellau llawer hirach o garnau bob 50 metr, mwy neu lai, yn ymestyn mewn rhai achosion am fwy na chilometr.

Roedd rhannau or rhos yn darged camsyniol i fomiau tn y gelyn yn ystod yr Ail Ryfel Byd, gan adael craterau bomiau sydd yn dal iw gweld mewn mannau. Ymhlith olion eraill or cyfnod hwn mae ffordd fynydd rhwng y Mwynglawdd a Worlds End a grwyd ar hyd traciau cynharach, a gwylfa brics a choncrit ar ochr ddwyreiniol y rhos yn tremio dros Wrecsam.

Ffynonellau

Bennett 1995; Burnham 1995; Cofnod YACP or Amgylchedd Hanesyddol; Davies 1929; Gwasanaeth Cefn Gwlad Sir Ddinbych 2003b; Jones 1999; Jones et al. 2004; Lynch 1969; Richards 1969; Silvester a Hankinson 1995; Wrecsam 2003

I gael gwybodaeth bellach cysylltwch os gwelwch yn dda ag Ymddiriedolaeth Archaeolegol Clwyd-Powys yn y cyfeiriad hwn neu ewch i wefan Cyngor Cefn Gwlad Cymru yn www.ccw.gov.uk.