CPAT logo
Cymraeg / English
Tirwedd Hanesyddol
Dyffryn Llangollen
Map or ardal cymeriad hon
Mwy Ffotograffau

Nodweddur Dirwedd Hanesyddol

Dyffryn Llangollen: Vivod
Cymuned Llangollen, Sir Ddinbych
(HLCA 1146)


CPAT PHOTO 1766.250

Tirwedd caeau afreolaidd a choetir mewn dyffrynnoedd nentydd a llethrau ir de ar gorllewin o Langollen, gyda stad or 19eg ganrif, a ffermydd a bythynnod y stad.

Cefndir hanesyddol

Erbyn y 7fed ar 8fed ganrif roedd yr ardal o fewn teyrnas Gymreig Powys, ac o ddiwedd y 12fed ganrif roedd o fewn y rhan ogleddol or deyrnas oedd wedii hisrannu, or enw Powys Fadog. Ar l ir Brenin Edward orchfygu Cymru ar ddiwedd y 13eg ganrif roedd yr ardal ir de o Afon Dyfrdwy o fewn arglwyddiaeth mers Swydd y Waun, a oedd wedii chreu or newydd. Yn dilyn y Ddeddf Uno ym 1536 roedd yn rhan o sir a gafodd ei chreu or newydd, sef Sir Ddinbych.

Prin ywr dystiolaeth o anheddu cynnar a defnyddio tir sydd wedii darganfod hyd yma yn yr ardal nodwedd. Roedd rhan orllewinol yr ardal, ynghyd rhan o ardal nodwedd Craig-dduallt, o fewn darn o goetir or enw coedwig Cwmcathi yn y 14eg ganrif, a oedd dan berchnogaeth arglwyddiaeth ganoloesol y Waun. Roedd trefgorddau Vivod a Bache mewn bodolaeth erbyn o leiaf y 14eg ganrif, ill dwy yn cynnwys nifer o afaelion teuluol a oedd yn cynhyrchu gwenith a cheirch ymhlith cynnyrch eraill. Maen ymddangos bod rhywfaint o ran ddwyreiniol yr ardal wedi ffurfio rhan o faenor fynachaidd ganoloesol Tirabad a oedd dan berchnogaeth mynachlog Sistersaidd Glyn y Groes. Mae tystiolaeth enwau lleoedd yn awgrymu natur anheddu cynharach a defnydd tir yn y cyfnod canoloesol o bosibl. Maer elfen maidd yn yr enw Hafod-y-maidd yn awgrymu ei bod wedi tarddu o fferm uwchdirol dymhorol a oedd yn gysylltiedig llaethyddiaeth. Yn anarferol, un fferm yn unig, sef Tyn-y-pistyll syn cynnwys yr elfen gyffredin tyddyn, syn cynrychioli ffermydd uwchdirol thenantiaid rhydd-ddaliadol. Mae nifer o dai yma a thraw, megis Ty-cerrig, Ty-uchaf a Thy-isaf yn cynnwys elfen gyffredin ty syn aml yn cyfeirio at fwthyn. Ar ddiwedd y 18fed ganrif ac yn y 19eg ganrif daeth llawer or ardal i fod yn rhan o stad Vivod syn parhau hyd heddiw.

Nodweddion allweddol y dirwedd hanesyddol

Maer ardal yn cwmpasu llethrau serth a dyffrynnoedd nentydd Eirianallt, Nant y Bache a Chyflymen ir de ar gorllewin o Langollen, yn bennaf ar uchder o rhwng 100 a 400m uwchlaw lefel y mr. Ceir clytwaith o gaeau bychain afreolaidd yn bennaf ar lawer or tir is, syn cynrychioli clirio coetir yn raddol ac amgur tir ers o leiaf y cyfnod canoloesol. Mae ardaloedd o weddillion coetir llydanddeiliog cynhenid a llystyfiant prysg wedi goroesi ar rai or llethrau mwyaf serth ac yn y dyffrynnoedd nentydd. Maer patrymau caeau mwy rheolaidd, ag ochrau syth ar beth or tir uwch o fewn ffiniaur ardal ac ou hamgylch yn cynrychioli amgu ardaloedd ymylol porfeydd uwchdirol o oddeutur 17eg ganrif ar 18fed ganrif ymlaen, yn l pob tebyg. Crwyd nifer o ardaloedd o blanhigfeydd conwydd y stad yn y 19eg ganrif ar 20fed ganrif. Mae gwrychoedd amlrywogaeth a rhai coed aeddfed yn nodi llawer o derfynau caeau ar y tir is a amgaewyd mewn cyfnod hynafol, ac yn ategol at hyn mewn llawer o ardaloedd mae ffensys stad nodedig o haearn gyredig, syn ildio i wrychoedd un rhywogaeth, rhai wedi gordyfu erbyn hyn, ynghyd ffensys pyst-a-gwifrau a waliau cerrig sychion mewn rhannau uwchdirol mwy ymylol yr ardal. Defnyddir y tir yn bennaf ar gyfer pori defaid y dyddiau hyn, er bod glasleiniau wedi ffurfion eang, gan gadarnhau bod ffermio r wedi bod yn fwy cyffredin yn y gorffennol.

Ffermydd gwasgaredig canolig eu maint syn cynrychioli anheddu i raddau helaeth, llawer ohonynt yn dal i fod dan berchnogaeth stad Vivod. Yn nodweddiadol or rhain mae Ty Cerrig, ffermdy cerrig o ganol y 18fed ganrif, wedii adeiladu i fyny ac i lawr y llethr, gyda rhes o adeiladau ynghlwm ar yr ochr syn mynd ar i lawr. Maer ty Fictoraidd ym Mhlas-yn-Vivod or 1850au ar 1860au yn cynrychioli ffocws stad Vivod, wedii godi ar safle ty or 18fed ganrif a chyn hynny yn l pob tebyg, ynghyd i erddi cysylltiedig a hen deithiau cerdded deniadol, porthdy, bythynnod gweithwyr y stad a stablau a chyfadail llaethdy cerrig cyfoes a chertws yn fferm stad gyfagos Bryn-Newydd.

Maen debyg y byddai grym dwr yn cael ei harneisio yn y cyfnod canoloesol ar gyfer malu yd o fewn yr ardal nodwedd, ac mae cyfadeilau melin diweddarach Bache a Pengwern ar nant Cyflymen ychydig ir de o Langollen yn cynrychioli hyn, gyda stad Vivod yn harneisio nant Eirianallt i gael pwer trydan.

Daeth chwareli cerrig bychain ir amlwg yn gyffredinol o amgylch ymylon uwchdirol yr ardal, or cyfnod canoloesol diweddarach ymlaen maen debyg, yn bennaf ar gyfer adeiladu tai a waliau.

Ffynonellau

Rhestrau Cadw o Adeiladau Rhestredig; Cofnod CPAT or Amgylchedd Hanesyddol; Frost 1995; Hubbard 1986; Williams 1990; Jones 1932

I gael gwybodaeth bellach cysylltwch os gwelwch yn dda ag Ymddiriedolaeth Archaeolegol Clwyd-Powys yn y cyfeiriad hwn neu ewch i wefan Cyngor Cefn Gwlad Cymru yn www.ccw.gov.uk.