<HTML>
<HEAD>
<TITLE>
Clwyd-Powys Archaeological Trust - Projects - Historic Landscapes - Vale of Llangollen and Eglwyseg - 
</TITLE>
</HEAD>
<BODY BACKGROUND="../../../../white.gif" LINK="3956BB" VLINK="gray" ALINK="F79431">

<TABLE WIDTH="100%">
<TR>
<TD BACKGROUND="../../../../green.gif" WIDTH="175" VALIGN="top">
<CENTER>

<IMG SRC="../../../../logo.gif" WIDTH="130" HEIGHT="159" ALT="CPAT logo" VSPACE="10">
<HR WIDTH="80%">

<STRONG>
Cymraeg / <A HREF="1156.htm">English</A>
</STRONG>
<HR WIDTH="80%">

<TABLE>
<TR>
<TD>
<IMG SRC="../../../../leftart.gif" ALIGN="left">
</TD>
<TD>
<STRONG><A HREF="w_vlintr.htm#1156 Cysyllte">Tirwedd Hanesyddol <BR>Dyffryn Llangollen</A></STRONG>
</TD>
</TR>
<TR>
<TD>
<IMG SRC="../../../../rightart.gif" ALIGN="left">
</TD>
<TD>
<STRONG><A HREF="1156map.htm">Map o’r ardal cymeriad hon</A></STRONG>
</TD>
</TR>
<TR>
<TD>
<IMG SRC="../../../../rightart.gif" ALIGN="left">
</TD>
<TD>
<STRONG><A HREF="../../../../sorry.htm">Mwy Ffotograffau</A></STRONG>
</TD>
</TR>
</TABLE>

</CENTER>
</TD>


<TD>
<IMG SRC="../../../../giftrans.gif" WIDTH="5">
</TD>

<TD>
<H1>Nodweddu’r Dirwedd Hanesyddol</H1>
<H2>Dyffryn Llangollen: <EM>Cysyllte</EM>

<BR>Cymuned Wledig Llangollen, Wrecsam	
<BR>(HLCA 1156) </H2> 
<HR> 
<P><IMG SRC="17660050.jpg" WIDTH="300" ALIGN="right" HSPACE="10" VSPACE="5" ALT="CPAT PHOTO 1766-50">

<EM>
<P>Ardal lle gwelwyd ehangiad yn y 19eg ganrif ac ar ddechrau’r 20fed, gan gynnwys chwareli calchfaen, llosgi calch a cerameg ddiwydiannol ynghyd â thai i’r gweithwyr cysylltiedig ar draws dyffryn Dyfrdwy i’r naill ochr o Draphont Ddŵr Pontcysyllte. 
</EM>

<P>
<P>
<H3>Cefndir hanesyddol</H3>

<P>
Yn ystod y cyfnod canoloesol cynnar roedd yr ardal o fewn teyrnas Gymreig Powys, ac o ddiwedd y 12fed ganrif roedd o fewn cwmwd Nanheudwy yn y rhan ogleddol o’r deyrnas oedd wedi’i hisrannu, o’r enw Powys Fadog. Ar ôl i’r Brenin Edward orchfygu Cymru ar ddiwedd y 13eg ganrif, roedd yr ardal yn rhan o arglwyddiaeth mers Swydd y Waun, ac yn y 14eg ganrif, mae’n bosibl ei bod yn rhan o fforest Isclawdd yn yr arglwyddiaeth. Cofnodir cymunedau amaethyddol brodorol Cymreig yng Nghysyllte am y tro cyntaf ar ddiwedd y 14eg ganrif. Yn dilyn Deddf Uno 1536, daeth yr ardal i fod yn rhan o Sir Ddinbych a oedd bryd hynny yn sir newydd sbon. Trosglwyddwyd rhan o’r ardal i Gyngor Bwrdeistref Sirol Wrecsam ym 1997.

<P>
<P>
<H3>Nodweddion allweddol y dirwedd hanesyddol</H3>
Mae’r ardal nodwedd yn cwmpasu ochrau gogleddol a deheuol dyffryn Dyfrdwy, gyda Thraphont Ddŵr Pontcysyllte yn y canol, ac mae’n cynnwys aneddiadau Trevor a Froncysyllte. Yn dopograffig, mae’r ardal rhwng 60 a 280 metr uwchlaw lefel y môr. Tywodfaen a phriddoedd cleiog sy’n gysylltiedig â’r Cystradau Glo wedi’u gorchuddio â chlog-glai a dyddodion llifwaddodol diweddar yng ngwaelod y dyffryn yw seiliau rhannau gogleddol a dwyreiniol yr ardal. Ym Mroncysyllte, ar ochr ddeheuol y dyffryn ceir un bloc ar ei ben ei hun o Galchfaen Carbonifferaidd. Defnyddir y tir heddiw ar gyfer tai yn bennaf, ond ceir hefyd rhai adeiladau a ddefnyddiwyd yn y gorffennol ar gyfer gweithgynhyrchu a phrosesu, ac ardaloedd sydd wedi’u neilltuo ar gyfer gweithgareddau chwaraeon o hamdden. Mae ardal tir pori ar lan ogleddol afon Dyfrdwy wedi’i chynnwys yn yr ardal hon oherwydd ei bod yn gefndir hanfodol i Draphont Ddŵr Pontcysyllte.

<P>
Mae’n ymddangos i groesfan bwysig ar draws afon Dyfrdwy ar y llwybr rhwng Y Waun a Wrecsam gael ei chreu am y tro cyntaf pan godwyd pont gerrig Pont Cysyllte yn y 1690au. Mae’r hynafiaethydd Edward Lhwyd yn sôn am y bont ar ddechrau’r 18fed ganrif, cyn iddi gael ei hailgodi’n sylweddol yn ddiweddarach y ganrif honno.

<P>
Rhoddodd dyfodiad y gamlas ac adeiladu Traphont Ddŵr Pontcysyllte rhwng 1795 a 1805 anogaeth fawr i’r ecsbloetio diwydiannol yn yr ardal, ac mae hyn wedi cuddio bron yn llwyr y dirwedd gynharach, a oedd mae’n debyg yn dirwedd ganoloesol o gaeau bychain afreolaidd eu siâp. Roedd odynnau calch ar lannau’r gamlas ar waith ym Mroncysyllte o ddiwedd y 18fed ganrif ymlaen, yn cynhyrchu calch at ddibenion amaethyddol a diwydiannol a gludwyd cyn belled â Swydd Gaer, Swydd Stafford a Chanoldir Lloegr. Y cerrig a fyddai’n cael eu cloddio yn chwareli Pen y Graig ar y bryniau uwchlaw Froncysyllte, ac a gludid ar gyfres o dramffyrdd ac incleins oedd yn cyflenwi’r odynnau, ac fe gynhyrchid y calch â glo a fewnforiwyd ar gychod camlas o faes glo Rhiwabon. Datblygodd yr anheddiad cnewyllol bychan ym Mroncysyllte, gyda’i fythynnod ar gyfer glowyr a gweithwyr yn yr odynnau, ei gapeli anghydffurfiol, ei eglwys a’i dai tafarn, yn ystod y 19eg ganrif, ar hyd Ffordd Caergybi Telford (A5) ac ar lethr y bryn i’r de. Gwelwyd dirywiad yn y diwydiant calch lleol tua diwedd y 19eg ganrif, er i gloddio am galchfaen barhau yn chwareli Pen y Graig hyd at y 1950au.

<P>
Arweiniodd adeiladu glanfa’r gamlas yn Nhrevor, ac agor Rheilffordd Dyffryn Llangollen yn y 1860au at ddatblygu canolbwynt gweithgaredd diwydiannol yma, ar lan ogleddol yr afon. Yn sgîl y ffaith fod priddoedd cleiog y Cystradau Glo ar gael o chwareli brig a phyllau dyfnach, a hefyd glo o Faes Glo Rhiwabon, cafwyd gweithfeydd brics a theils o tua’r 1850au ymlaen. Datblygodd gweithfeydd brics Tref-y-nant wedi hynny ar safle delfrydol ychydig i’r gogledd o lanfa’r gamlas ac wrth ochr y rheilffordd, gan gynhyrchu brics tân, potiau simneiau a nwyddau teracota addurnol i ddechrau. Yn ddiweddarach roedd y gwaith yn cynhyrchu pibellau carthffosiaeth gwydrog, oherwydd bod marchnad gyflym ei thwf ar eu cyfer yn dilyn pasio Deddfau Iechyd y Cyhoedd yn y 1840au a’r 1850au. Parhaodd y gweithfeydd hyn tan y 1950au ac yn dilyn hynny, fe ddymchwelwyd bron yr holl adeiladau a’r strwythurau ar y safle.

<P>
Yn ail hanner y 20fed ganrif, sefydlwyd gweithfeydd prosesu cemegol a diwydiannol yn rhan o ochr ddwyreiniol yr ardal, yn bennaf fel ‘cangen’ o gyfadail diwydiannol Monsanto, yng nghymuned Acrefair gerllaw.

<P>
Yn sgîl cau chwareli Pen y Graig ym Mroncysyllte yn y 1950au, rhyddhawyd tir a alluogodd yr anheddiad i ehangu gan gynnig tai’r awdurdod lleol i ddiwallu’r galw am dai i bobl a weithiai yng nghanolfannau diwydiannol cyfagos Acrefair a Chefn Mawr a oedd ar eu twf. Yn yr un modd, datblygwyd hen dir amaethyddol yn Nhrevor ar gyfer tai ar ddiwedd yr 20fed ganrif a dechrau’r 21ain ganrif.



<P>
<P>
<H3><A HREF="w_vlbibl.htm">Ffynonellau</A></H3>
Baughan 1980; Breese 2001; Burnham 1995; Rhestrau o Adeiladau Rhestredig Cadw; Ymddiriedolaeth Celfyddyd Gain Restredig Clwyd (heb ddyddiad); Cofnod CPAT o’r Amgylchedd Hanesyddol; DCMS 1999; Hadfield 1969; Harper 1902; Hubbard 1986; Jervoise 1932; Jones 1932; Lewis 1833; Lhwyd 1909-10; Martin 1999; Musson 1994; Owen a Silvester 1993; Pellow a Bowen 1988; Pratt 1990; Quartermaine ac eraill 2003; Quenby 1992; Sherratt 2000; Sivewright 1986; Williams 1999; Wilson 1975; Wrecsam 2003



<CENTER>
<P>I gael gwybodaeth bellach cysylltwch os gwelwch yn dda ag  <STRONG>Ymddiriedolaeth Archaeolegol Clwyd-Powys</STRONG> yn y <A HREF="../../../../cpat/contact/contact.htm">cyfeiriad</A> hwn neu ewch i wefan <STRONG>Cyngor Cefn Gwlad Cymru</STRONG> yn <STRONG>www.ccw.gov.uk</STRONG>.

</CENTER>

</TD>
</TR>
</TABLE>

</BODY>
</HTML>�