CPAT logo
Cymraeg / English
Adref Eto
Tirwedd Hanesyddol
Dyffryn Llangollen

Nodweddur Dirwedd Hanesyddol

Llunio Tirwedd Dyffryn Llangollen ac Eglwyseg


AMGYLCHEDDAU A FFINIAU

Y Dirwedd Naturiol

Dyffryn dramatig ag iddo ochrau serth, yn hollti trwy Fynydd Rhiwabon a Mynydd Llantysilio ir gogledd, a Mynyddoedd y Berwyn ir de yw Dyffryn Llangollen. Dyffryn hollt eang ydyw yn ei hanfod, a gafodd ei gerflunio gan symudiadaur rhewlifoedd yn ystod y rhewlifiant diwethaf. Llechi a sialau Silwraidd yw cyfansoddiad Mynydd Llantysilio ir gorllewin a Mynyddoedd y Berwyn ir de, ac mae sialau Ordoficaidd ir gogledd o Gyrn-y-brain. Strata gwaelodol o galchfaen Carbonifferaidd sydd i Fynydd Rhiwabon ar y llaw arall, a dyma syn ffurfio sgarp dramatig Creigiau Eglwyseg a Chreigiau Trevor, gyda haen o dywodfaen a Haenau o Lo yn eu gorchuddio, gan gynnwys tywodfeini a marlau, syn ymestyn i gyfeiriad Rhiwabon a Wrecsam ac syn brigo yng nghornel dde-ddwyreinol ardal yr astudiaeth. Mae llawr y Dyffryn rhyw 80-100 metr uwchlaw y Datwm Ordnans ac maer bryniau oi amgylch yn codi hyd at dros 500 metr.

CPAT PHOTO 89-c-53

Golygfa or awyr o sgarp calchfaen Creigiau Trevor. Llun: CPAT 89-C-53.

Yn ystod yr Oes I ddiwethaf, fe effeithiodd ddwy ddalen o i ar yr ardal gan gyfarfod ar hyd ffin ddwyreiniol ardal yr astudiaeth, fwy na heb, ac fe symudodd un ir de o gyfeiriad Mr Iwerddon ar llall o gyfeiriad mynyddoedd canol Cymru yn y de. Roedd i yn atal llif hen ystumiaur afon rhwng Llantysilio a Glyn y Groes ac yn Nyffryn Pengwern i gyfeiriad y de-ddwyrain o Langollen, gan orfodi Afon Dyfrdwy i dorri sianelau newydd culach a thorrir hen ystumiau afon hyn i ffwrdd. Fe arweiniodd symudiad yr i at wasgaru meini dyfod ac maent ar gael hwnt ac yma ar y bryniau o amgylch. Yn sgl gwaith rhew wrth ir i gilio cafwyd llethrau sgri ar waelod sgarp calchfaen Creigiau Eglwyseg. Yn dilyn y cyfnod rhewlifol diweddar, mae dyddodion llifwaddod wedi ymgasglu ar hyd llawr y Dyffryn lle gwelir hynt ymdroellog Afon Dyfrdwy.

Ychydig o astudiaeth fanwl a wnaed o hanes amgylcheddol cynnar y rhan hon o Ddyffryn Dyfrdwy ar bryniau oi amgylch. Fodd bynnag, maen debyg, fel yn hanes sawl ardal arall yng ngogledd Cymru, roedd dilyniant cyffredinol yn y cyfnod l-rewlifol yn dechrau gyda sefydlu coedwig bn yn y cyfnodau cynnar oerach, ac yna datblygiad coetir llydanddeiliog helaeth gan gynnwys yn bennaf deri, llwyfenni, pisgwydd a chyll, a phrysgwydd bedw a gwern yn yr ucheldiroedd. Mae llawer or gorchudd coetirol gwreiddiol yma wedi ei glirio gan weithgareddau dyn ers y cyfnodau cynhanesyddol cynnar, er bod rhai ardaloedd o goetir llydanddeiliog hynafol neu goetir a ailblannwyd yn goroesi ar rai o lethrau mwyaf serth y bryniau a dyffrynnoedd y nentydd. Cofnodir ardaloedd mwy helaeth o goetir yn y 14eg ganrif. Gorweddai un goedwig or enw Cwm-cath ar y tir uwch ir de o Langollen, ac roedd coedwigwr Arglwyddiaeth Mers Swydd y Waun yn rheoli un arall or enw Isclawdd yn ardal Froncysyllte a Threvor.

Y Dirwedd Weinyddol

Or 7fed neur 8fed ganrif, roedd yr ardal yn rhan o deyrnas Gymreig Powys. Bygythiwyd ffiniau dwyreiniol y deyrnas yn ddiweddarach yn yr 8fed ganrif gan deyrnas Eingl-Sacsonaidd gyffiniol Mersia yr oedd Clawdd Offa yn derfyn iddi. Ychydig y tu hwnt i ffin ddwyreiniol ardal yr astudiaeth maer Clawdd. Codwyd Piler Eliseg, sef rhan isaf croes garreg ger Glyn y Groes, yn hanner cyntaf y 9fed ganrif gan Cyngen er anrhydedd iw hen-daid, Eliseg, a oedd wedi adunor deyrnas trwy adfer tir yr oedd y Saeson wedi ei orchfygu. Mae lleoliad yr henebyn pwysig hwn ar ganolbwynt dyffryn llednant afon Dyfrdwy yn awgrymu presenoldeb stad frenhinol yma yn nyffryn Eglwyseg yn y 9fed ganrif.

CPAT PHOTO 1766-150

Codwyd Piler Eliseg gan Cyngen yng nghanol y 9fed ganrif i goffu ei hen daid. Llun: CPAT 1766-150.

Ar farwolaeth Gruffudd Maelor ym 1191, isrannwyd Powys yn deyrnasoedd Powys Fadog yn y gogledd, a oedd yn cynnwys ardal Dyffryn Llangollen, a Phowys Wenwynwyn ymhellach ir de. Roedd ardal y Dyffryn o fewn cymydau Nanheudwy ir de, Maelor Gymraeg (Brwmffild) ir gogledd-ddwyrain ac Il ir gogledd-orllewin.

Madog ap Gruffudd etifeddodd y rhan o Bowys Fadog a oedd yn cynnwys cymydau Il a Nanheudwy. Ef oedd wedi sefydlur fynachlog Sistersaidd yng Nglyn y Groes ym 1201 a ddaeth yn ddiweddarach yn fynwent ir llinach gyfan. Yn dilyn marwolaeth Madog ym 1236, etifeddwyd y deyrnas gan ei fab Gruffudd ap Madog Maelor. Adeiladodd Gruffudd gastell Dinas Brn yn y 1260au yn ganolfan weinyddol ir deyrnas, cyn ei farwolaeth ym 1269.

Meddiannodd Edward I deyrnas Powys Fadog ym 1282 yn ystod concwest Cymru gan goron Lloegr. Peidiodd Powys Fadog bod yn endid ar wahn wedi hynny, ac or adeg honno ymlaen, fe gollodd Dinas Brn ei arwyddocd milwrol a gweinyddol. Rhoddwyd y tir ir de o Afon Dyfrdwy, yn ogystal r rhan o Il a oedd yn cynnwys Dinas Brn a Glyn y Groes ir gogledd or afon i Roger Mortimer, mab Roger, arglwydd Wigmore, ac wedi hynny daeth yn rhan o arglwyddiaeth mers Swydd y Waun, a gafodd ei rhedeg o Gastell y Waun. Rhoddwyd gweddill y tiroedd ir gogledd or afon i John, iarll Warrene, gan ffurfio rhan or arglwyddiaeth mers newydd, sef Arglwyddiaeth Brwmffild ac Il, a weinyddwyd o Gastell Holt.

CPAT PHOTO 1766-321

Olion sgerbydol hen gastell canoloesol y Cymry, sef Castell Dinas Brn a godwyd y tu mewn i ragfuriau hen Fryngaer o Oes yr Haearn gan Gruffydd ap Madog yn y 1260au. Llun: CPAT 1766-321.

Aeth arglwyddiaethau mers Swydd y Waun, a Brwmffild ac Il trwy sawl pr o ddwylo, ond rheolwyd hwy o hyd fel tiriogaethau annibynnol hyd y Ddeddf Uno ym 1536 pan ddaethant yn rhan o gantrefi y Waun, a Brwmffild ac Il yn y sir newydd, sef Sir Ddinbych.

Roedd Sir Ddinbych yn ffurfio rhan o sir newydd Clwyd a grwyd wrth ad-drefnu llywodraeth leol ym 1974, ond ailgyfansoddwyd hi eto fel awdurdod unedol Sir Ddinbych wrth ad-drefnu llywodraeth leol ym 1996. Trosglwyddwyd cymuned Llangollen Wledig, yng nghornel ddwyreiniol ardal yr astudiaeth i Gyngor Bwrdeistref Sirol Wrecsam ym 1997.

O ran yr eglwys, mynachlog Sistersaidd Glyn y Groes (Llanegwestl) oedd yn rheoli strwythur plwyfol yr ardal. Mynachlog a sefydlwyd ym 1201 gan Fadog ap Gruffudd, rheolwr Powys Fadog, oedd hon, ac fe ddisodlodd nifer o blwyfi eglwysig yn yr ardal. Roedd gan yr abaty feddiannau helaeth ond gwasgaredig yn ne Sir Ddinbych, ac roedd yn dibynnun helaeth ar ddegymau. Roedd y rhain yn cynnwys degymaur eglwysi a briodolwyd ir fynachlog, sef eglwysi Llandysilio-yn-Il a Llangollen a sefydlwyd yn y 6ed neur 7fed ganrif o bosibl. Dichon mai eglwys Llangollen oedd mam eglwys cwmwd Nanheudwy. Cafwyd cyfnod hir o ddirywiad yng Nglyn y Groes cyn ei ddiddymiad ym 1536, yn ystod teyrnasiad Harrir VIII.

Yn y 19eg ganrif, rhannwyd plwyf Llantysilio yn drefgorddau Coedrwg, Maesyrychain, Llandynan, Cymmo-Dupart a Chymmo-Traian (Brithdir). Roedd plwyf Llangollen yn cynnwys trefgorddau Trevor Isa, Trevor Ucha, Dinbren, Eglwyseg, Cysyllte, Llangollen Fechan, Llangollen Fawr, Llangollen Abad, Pengwern, Bache, Vivod, a Rhisgog.

(yn l ir brig)