<HTML>
<HEAD>
<TITLE>
Clwyd-Powys Archaeological Trust - Projects - Historic Landscapes - Vale of Llangollen and Eglwyseg - Industrial Landscapes
</TITLE>
</HEAD>
<BODY BACKGROUND="../../../../white.gif" LINK="3956BB" VLINK="gray" ALINK="F79431">

<TABLE WIDTH="100%">
<TR>
<TD BACKGROUND="../../../../green.gif" WIDTH="175" VALIGN="top">
<CENTER>

<IMG SRC="../../../../logo.gif" WIDTH="130" HEIGHT="159" ALT="CPAT logo" VSPACE="10">
<HR WIDTH="80%">

<STRONG>
Cymraeg / <A HREF="vlindu.htm">English</A>
</STRONG>
<HR WIDTH="80%">

<TABLE>
<TR>
<TD>
<IMG SRC="../../../../leftart.gif" ALIGN="left">
</TD>
<TD>
<STRONG><A HREF="../../../../w_index.htm">Adref Eto</A></STRONG>
</TD>
</TR>
<TR>
<TD>
<IMG SRC="../../../../leftart.gif" ALIGN="left">
</TD>
<TD>
<STRONG><A HREF="w_vlintr.htm#Themes">Tirwedd Hanesyddol <BR>Dyffryn Llangollen</A></STRONG>
</TD>
</TR>
</TABLE>

</CENTER>
</TD>

<TD>
<IMG SRC="../../../../giftrans.gif" WIDTH="5">
</TD>

<TD>
<A NAME="TOP"></A>
<H1>Nodweddu’r Dirwedd Hanesyddol</H1>
<H2>Llunio Tirwedd Dyffryn Llangollen ac Eglwyseg</H2>
<HR>
<H3>DIWYDIANT</H3>

<!----text in here--->
<P>
Roedd y diwydiant cynnar yn gysylltiedig â harneisio pŵer dŵr a phrosesu cynnyrch amaethyddol lleol – melinau blawd a gwlân, ac roedd y rhwydwaith ffyrdd yn wael; arweiniodd gwelliannau mewn trafnidiaeth a datblygiadau mewn mannau eraill at alw am ddeunyddiau crai a gwelwyd datblygiad llechi, calch, ceramig, yr olaf yn seiliedig ar lo a fewnforiwyd, a bragu ar sail grawn a fewnforiwyd, a thrin lledr. Cafodd nifer o ddiwydiannau echdynnu a phrosesu eraill effeithiau llai ar y dirwedd (nas disgrifir mohonynt yn fanwl yma), er enghraifft y chwareli cerrig bychain a oedd wedi’u gwasgaru dros ardal eang ar gyfer adeiladu tai a waliau, y rhan fwyaf ohonynt yn dyddio o bosibl o’r 16eg i’r 18fed ganrif yn bennaf. Lleolwyd diwydiannau lleol eraill yn y 19eg a’r 20fed ganrif mewn tanerdai, melinau llifio, gweithiau nwy, argraffdai, gefeiliau a bragdai. Mae rhai adeiladau neu strwythurau sydd wedi goroesi yn parhau i gynrychioli rhai o’r rhain, yn Llangollen yn bennaf, megis yr hen danerdy yn Stryd y Neuadd ac ar Stryd yr Eglwys, hen Fragdy’r Sun ar Stryd y Frenhines a hen Fragdy Tanquery ar Stryd Berwyn.

<H3>Defnydd cynnar o bŵer dŵr ar gyfer melino ŷd a chynhyrchu tecstilau</H3>
Roedd llawer o’r diwydiannau cynnar yn defnyddio pŵer dŵr, yn fwyaf arbennig yn ardaloedd nodwedd tirwedd hanesyddol Vivod, Llangollen, Pant-y-groes a Dol-isaf.   Roedd y melinau wedi’u lleoli ar lannau afon Dyfrdwy yn bennaf, yn ogystal ag afon Eglwyseg a nant Cyflymen i’r de o Langollen a mannau eraill. Mae’n ymddangos fod melinau ŷd dŵr wedi bodoli ers y 13eg ganrif, gan gynnwys y rheiny a oedd yn perthyn i Abaty Glyn y Groes y credir iddynt fodoli ym Mhentrefelin a Llangollen. Roedd melinau ŷd dŵr a melinau ar gyfer bwydydd anifeiliaid yn parhau i weithredu yn y 18fed, y 19eg ac ambell waith ddechrau’r 20fed ganrif yn Llangollen, Melin Trevor ar lan afon Dyfrdwy ac yn ddiweddarach ger adeiladau melinau Bache a Phengwern ar Nant Cyflymen ychydig i’r de o Langollen. Roedd tarddiad y diwydiant tecstilau yn yr ardal yr un mor gynnar. Mae’r elfen ‘pandy’ yn enw’r lle yn awgrymu rhai o’r safleoedd cynnar. Roedd y gair yn cyfeirio at fodolaeth pandai yn achos Pandy ychydig i’r gogledd o Abaty Glyn y Groes ac yn Hen-bandy ar lan afon Eglwyseg.

<P>
Daeth dyffryn Dyfrdwy, ac yn enwedig tref Llangollen, i fod yn ardal gweithgynhyrchu tecstilau pwysig yn ystod y 19eg ganrif, lle codwyd melinau mawr, fel rhai Swydd Efrog a Sir Gaerhirfryn. Yn y 1830au roedd yno dair melin fawr —  Ffatri Mile End, Melinau Upper Dee a Melinau Lower Dee. Gwyddys fod melinau pŵer yn Llangollen cyn bod rhai mewn unrhyw fan arall yng Nghymru, ar ôl cael eu cyflwyno i un o’r melinau cotwm gan gwmni o Fanceinion mor fuan â 1805, a byddai rhai ffatrïoedd yn cynhyrchu 15,000 llathen o frethyn yr wythnos yn y 1820au. Er bod dirwasgiad yn y 1830au a’r 1840au fe barhaodd y patrwm hyd ddechrau’r 20fed ganrif. 

<P>
Roedd melinau mawr Llangollen yn wahanol eu cymeriad i’r rheiny yng ngweddill Sir Ddinbych, ac nid oeddent yn ddatblygiad naturiol o’r pandai neu’r gweithdai gwehyddu cynharach. Roedd angen i’r cyfalafwyr a ddaeth i mewn i’r ardal fuddsoddi’n sylweddol ynddynt, er mai cribo a nyddu’r gwlân ar gyfer nifer o wehyddion cartref yn y cyffiniau oedd y rhan fwyaf o’r melinau hyd y 1860au. Yng nghanol y 19eg ganrif, fe ddisgrifiodd George Borrow yn ei lyfr <EM>Wild Wales</EM> sut y dangosodd John James, ei dywysydd yn Llangollen y llwybr iddo dros y mynydd yr arferai ei gymryd wrth gludo’r gwlanen a wehyddai gartref i berchennog y felin a oedd yn ei gyflogi. 

<P>
Roedd y tair melin yn Llangollen yn weithredol tan y 1940au, ac fe gaeodd yr olaf, sef Melin Lower Dee am y tro olaf ym 1960. Yn hon byddent yn gweithgynhyrchu blancedi a brethyn cartref gyda gwlân o Awstralia, Seland Newydd ac Ynysoedd Shetland. Wrth i weithgynhyrchu tecstilau ddirywio rhwng y ddau ryfel byd ac ar ôl yr ail ryfel byd, rhyddhawyd nifer o hen felinau i gael eu defnyddio at ddibenion eraill.


<h3>Mwyngloddio metel</h3>
Ceir tirwedd ag olion helaeth o fwyngloddio mwynau plwm, arian a sinc ar ochr ogleddol ardal nodwedd Mynydd Rhiwabon lle gorwedd gwaith mwynglawdd Pool Park ar y rhostir tonnog, grugog lle ceir llyncdyllau naturiol yn y calchfaen. 

<P>
Yn y 1860au a’r 1870au y gwelwyd prif gyfnodau’r gweithgareddau mwyngloddio, ac er bod awgrym o waith cynharach, di-ddyddiad yn y nifer o siafftiau llai sydd wedi’u gwasgaru yma a thraw ar hyd y gwythiennau, mae’n debyg bod y rhain yn dyddio o’r 18fed neu’r 19eg ganrif, gan nad oes tystiolaeth eglur o fwyngloddio yn y canol oesoedd yn yr ardal arbennig yma. Mae’r mwyngloddio mwy dwys yn y fan hon yn cwmpasu ardal o dros 10 hectar, ac yn ffurfio rhan o dirwedd wasgaredig, er mwy helaeth, rhyw dri i bedwar cilometr i’r de ar draws y mynydd ger mwyngloddiau Pool Park, Cefn y Gist ac Eglwyseg ac i’r gogledd y tu hwnt i ffiniau’r ardal astudiaeth i’r Mwynglawdd. Roedd mwynglawdd Pool Park yn yr ongl rhwng dyffryn nant Aber Sychnant â’i ochrau serth a i’r gorllewin a dyffryn un o’i lednentydd i’r gogledd, sef dyffryn yr un mor serth, gan hollti’r llwyfan calchfaen Carbonifferaidd ar uchder o ryw 400 metr uwchlaw lefel y môr. Mae’r tomenni gwastraff a adawyd ar ôl cloddio’r siafftiau a phrosesu’r mwynau yn dal heb lystyfiant ac yn sefyll allan o’r rhostir o’u hamgylch. 

<P>
Ni chafodd gweithredu diweddarach fawr o effaith ar yr ardal ar y cyfan, ac eithrio distrywio’r peiriandy, felly mae’r gwrthgloddiau sydd wedi goroesi yn cynrychioli tirwedd mwyngloddio sydd i raddau helaeth wedi ffosileiddio.  Mae dwy res o siafftiau yn dilyn y prif wythiennau, er mai o amgylch siafft fawr â thomenni gwastraff yr oedd y prif ardal gweithredu, ac mae olion y peiriandy ac arglawdd sylweddol ar gyfer tramffordd sy’n cysylltu’r safle ag ardal arall o weithredu gerllaw. 

<P>
Mae olion sawl strwythur llai wedi goroesi, ynghyd â thystiolaeth ar gyfer mwyngloddio brig o bosibl. Yn ogystal â’r prif weithiau, mae prif nodweddion y dirwedd yn cynnwys dwy system ddyfrffos a oedd yn tynnu dŵr o nant Aber Sychnant i gyflenwi mwyngloddiau’r Mwynglawdd, ac mae un ohonynt hefyd yn cyflenwi Pool Park a Lower Park. Mae tystiolaeth o’r maes yn dangos mai dyfais droi y byddai ceffyl yn ei thynnu oedd yn gweithio rhai o’r siafftiau mwyaf, ac yna fe’u disodlwyd gan beiriannau ager a oedd yn rhedeg ar ddŵr o lynnoedd a dyfrffos artiffisial a oedd hefyd yn cyflenwi pŵer i fathru a phrosesu’r mwyn. Mewn peiriandai cerrig y cedwid y peiriannau, ac fe’u distrywiwyd fwy neu lai gan y fyddin yn y 1960au ar ôl iddynt ddirywio. Mae dwy brif system ddyfrffos yn amlwg. Mae un mwy sylweddol, a oedd yn cynnwys dŵr a ddeuai o nant Aber Sychnant beth ffordd i fyny’r nant, heibio i ochr orllewinol mwynglawdd Pool Park ac fe gyflenwai hon fwyngloddiau’r Mwynglawdd, 2 gilometr i’r gogledd-ddwyrain. Cafodd ail ddyfrffos, a oedd hefyd yn cynnwys dŵr a ddeuai o Aber Sychnant i fyny’r nant, ei sianelu dan y dramffordd o Boundary Shaft i fwydo cronfa ddŵr fawr yn yr ongl rhwng y tramffyrdd i’r de-ddwyrain o’r peiriandy. Mae’n amlwg mai’r gronfa ddŵr oedd yn darparu’r prif gyflenwad dŵr i Pool Park, ac mae’n debyg iddi fwydo boeleri’r peiriandy a’r olwyn ddŵr fechan ar ochr ogleddol y llawr trin lle byddai’r mwynau’n cael eu prosesu. Yna aeth y ddyfrffos ymlaen i’r gogledd dros y mynydd i gyfeiriad Mwynglawdd Park.



<h3>Chwarela am lechi a’u prosesu</h3>
Fe arweiniodd ecsbloetio’r llechi Silwraidd sy’n brigo yn rhannau gorllewinol a deheuol yr ardal at greu nifer o dirweddau diwydiannol neilltuol. Fe ffurfiodd ardal Llangollen ranbarth benodol o’r diwydiant llechi yng ngogledd-ddwyrain Cymru, ac er bod y raddfa yn fechan o’i chymharu â graddfa’r diwydiant yng ngogledd-orllewin Cymru, roedd yn lleol arwyddocaol. Dechreuodd y gwaith o chwarela am lechi yn yr 17eg ganrif, er mai’r 19eg a dechrau’r 20fed ganrif oedd y cyfnod y gwelwyd y gwaith dwysaf, yn dilyn dyfodiad y gamlas, ac yna’r rheilffordd. Newidiodd diwydiant lleol yn bennaf i un a oedd yn allforio y tu allan i’r ardal i Wrecsam a Chanoldir Lloegr. 

<P>
Gellir gweld nifer o grwpiau o chwareli. Gorweddai un grŵp o chwareli mawr o amgylch ymylon Mynydd Llantysilio a Bwlch yr Oernant yn ardaloedd nodwedd hanesyddol Maesyrychain a Mynydd Llantysilio yn Chwareli Oernant, Moel-y-faen, Clogau (Berwyn), Craig y Glan, Cymmo a Rhiw Goch. Mae’r gweithfeydd gwreiddiol yn Oernant i’w cael yn y blanhigfa gonwydd islaw Bwlch yr Oernant lle mae’r gwaith cynnar ar ochr y bryn. Crëwyd hwn yn bennaf i gynhyrchu slabiau llechi ond dywedir i lechi ar gyfer toeau hefyd gael eu cynhyrchu yma yn yr 17eg ganrif. O 1852 hwyluswyd cludo’r llechi o chwareli mawr Oernant, Moel y Faen a Berwyn trwy agor tramffordd a redai ar hyd ymylon dwyreiniol Mynydd Llantysilio i fwydo inclein Maesyrychain, yng ngŵydd Abaty Glyn y Groes. Trosglwyddwyd y llechi yn y modd hwn i dramffordd is a redai i Weithfeydd Slabiau a Llechi Pentre Felin ar y gamlas, ychydig i’r gogledd-orllewin o Langollen. 

<P>
Datblygwyd y gweithiau helaeth agored ar gopaon y bryniau a rhai gweithiau tanddaearol, ym Moel-y-faen yn bennaf, yn dilyn cysylltiad â’r gamlas trwy estyn tramffordd Oernant ym 1857, er bod y llechi yn cael eu cludo o’r chwarel ar lori erbyn diwedd ei hoes gwaith yn y 1940au. Gellir gweld olion adeiladau o hyd, yn gytiau trin, yn weddillion cwt halio ager neu’n felin lifio neu’n efail gof. Hefyd gellir gweld lein y dramffordd a rhai trawstiau sylfaen o lechfaen o hyd. Mae rhywrai’n byw o hyd yn y cymhlyg o fythynnod gweithwyr yn Nhai-newyddion, i’r gogledd o’r ardal astudiaeth. Mae’r gwaith bas agored ar y copa yng Nghlogau (Berwyn) yn cwmpasu ardal eang. Yn wreiddiol, fe fyddai’r cynhyrchion gorffenedig, sef slab yn bennaf, yn cael eu hanfon ar inclein i lawr i’r ffordd, ond yn ddiweddarach, byddai tramffordd yr Oernant yn ei wasanaethu. Mae cynhyrchu nwyddau llechi arbenigol yn parhau hyd heddiw ar raddfa lai. Roedd y gwaith ar ochr y bryn yng Nghraig y Glan ar ymyl ogleddol Mynydd Llantysilio ar ei anterth yn y 1870au - 80au, a chaewyd ef yn y 1940au, pan oedd yn dibynnu’n llwyr ar gludiant ar y ffyrdd. Roedd y chwarel fechan ar ochr y bryn yn Rhiw Goch ger Cymmo, i’r gorllewin o’r Rhewl yn cynnwys rhai gweithiau tanddaearol, ac fe arhosodd yn weithredol o’r 1840au hyd at yr Ail Ryfel Byd.

<P>
Gorweddai ail grŵp o chwareli llai ger ŵPentre-dŵr yng Nghraig Wynnstay, Ffynnon y Gog, a’r Foel yn ardal nodwedd tirwedd hanesyddol Pant-y-groes. Roedd y chwareli hyn unwaith eto yn cynhyrchu yn bennaf ar ddiwedd y 19eg ganrif a dechrau’r 20fed. Mae’r lefelydd yn Ffynnon y Gog a’r Foel bellach wedi’u cuddio i raddau helaeth gan blanhigfa gonwydd ddiweddarach, er bod rhai o olion adeiladau’r chwarel a strwythurau eraill wedi goroesi. Gorweddai grŵp bychan arall o chwareli yn ardal nodwedd Dinbren yn Aber-gwern, Eglwyseg a Phant Glas. Chwarel fechan ar ochr y bryn oedd Aber-gwern ac roedd ganddi gwt trin bychan ac adeiladau eraill y mae’n ymddangos eu bod oll wedi cau erbyn y 1920au, er bod rhai olion adeiladau a strwythurau yn dal i’w gweld yn ogystal â safleoedd y chwareli eu hunain. Yn olaf, gorweddai chwarel lechi fechan o ganol y 19eg ganrif, o bosibl, ar y bryniau i’r de o Langollen ar Graig y Dduallt yn ardal nodwedd tirwedd hanesyddol Craig-y-dduallt.

<P>
Roedd gwaith llechi Pentrefelin, sy’n dyddio o’r 1840au ar lanfa’r gamlas ac yn ddiweddarach darparwyd pwynt llwytho rheilffordd ar ei gyfer. Roedd olwyn ddŵr a yrrwyd gan y gamlas ei hun yn gyrru’r felin, ac roedd yn trin deunyddiau a gludwyd yno ar dramffordd Oernant o chwareli Bwlch yr Oernant. Fe barhaodd i weithredu hyd y 1920au er gwaethaf problemau â’r tomenni, a chwynion ynghylch llygru’r afon. Prynodd Cwmni White Sand and Silica yr hen waith llechi yn y 1940au, gan ddarparu cwarts mâl o’r tywodfaen a gloddid ar y Mynydd Du ger Nercwys, a chludwyd ef i Bentrefelin. Fe gyflenwai’r farchnad enamel gwydrog, ffowndrïau dur a’r fasnach sment mân yn ystod yr Ail Ryfel Byd, ac wedi hynny hyd at y 1960au. Yn ddiweddarach, defnyddiwyd yr adeiladau gan Amgueddfa Foduron Llangollen.



<h3>Chwarela calchfaen a gweithgynhyrchu calch </h3>
Arweiniodd dyfodiad y gamlas ar ddiwedd y 19eg ganrif a blynyddoedd cynnar yr 20fed ganrif at ehangu’r diwydiant cynhyrchu calch yn rhan ddwyreiniol yr ardal yn ardaloedd nodwedd tirwedd hanesyddol Trevor Uchaf a Chysyllte, gan ddefnyddio glo a fewnforiwyd o faes glo Rhiwabon. Defnyddid odynnau calch ar lannau’r gamlas ar ochr ddeheuol y dyffryn yn Froncysyllte o ddiwedd y 18fed ganrif ymlaen, gan gynhyrchu calch at ddibenion amaethyddol a diwydiannol, a’i gludo cyn belled â Swydd Gaer, Swydd Stafford a Chanoldir Lloegr. Cyflenwyd yr odynnau â cherrig a chwarelwyd o’r brigiad arunig o galchfaen yn chwareli Pen y Graig ar y bryn uwchlaw Froncysyllte, a’u cludo i lawr y rhiw gan gyfres o dramffyrdd ac incleins at anheddiad cnewyllol bychan a dyfodd o’r herwydd ym Mroncysyllte.  Roedd yr odynnau calch ar ochr arall y dyffryn yn Nhref-y-nant yn gweithredu o’r 1830au. Seiliwyd y rhain ar galchfaen a ddygid i lawr o Greigiau Trevor lle hefyd ceir llawer o olion sydd wedi goroesi o’r diwydiant calchfaen, gan gynnwys chwareli bach a mawr, hen dramffyrdd a gludai’r creigiau a gloddiwyd, sawl arglawdd o odynnau calch a nifer o odynnau calch unigol mwy gwasgaredig. Adeiladwyd sawl inclein i gludo’r deunyddiau a gloddiwyd i’r gamlas a’r rheilffordd, ac anheddiad gwasgaredig o fythynnod chwarelwyr yn Nhrevor Uchaf. Gwelwyd dirywiad yn y diwydiant calch lleol tua diwedd y 19eg ganrif, er i gloddio am galchfaen barhau yn chwareli Pen y Graig hyd at y 1950au.


<h3>Gweithgynhyrchu brics a theils</h3>
Cododd diwydiant brics a theils ffyniannus yn ardal nodwedd Cysyllte yn ystod ail hanner y 19eg ganrif, yn seiliedig ar y clai o ansawdd da o’r gwelyau marl a’r dyddodion glo a oedd ar gael yn lleol ym Maes Glo Rhiwabon.  Gallai’r diwydiant hefyd fanteisio ar ei agosrwydd at y gamlas a’r rheilffordd, ac roedd mewn man delfrydol i ddiwallu gofynion aneddiadau diwydiannol cynyddol ardal Wrecsam a’r ganolfan twristiaeth gynyddol yn Llangollen. Roedd yr hen waith brics yn y Garth yn weithredol ger tafarn yr Australia Arms ym 1862, gydag odyn unigol ger y ffordd i ddechrau, yn cynhyrchu ‘<EM>large quantities of good, sound and serviceable cherry red bricks, which are well adapted for all ordinary building purposes</EM>’. Erbyn y Rhyfel Byd Cyntaf, roedd y gwaith yn cynhyrchu brics silica ar gyfer y diwydiant dur a ganister, sef sment plastig a ddefnyddid ar gyfer toddi haearn. Daeth cynhyrchu i ben ym 1979 o ganlyniad i ddirwasgiad yn y diwydiant dur. Mae’r gweithfeydd bellach wedi’u dymchwel, er bod rhai adfeilion yng nghefn y safle, ac mae rhan o’r hen swyddfeydd yn goroesi ar fin y ffordd. Ym 1852 y ceir y cofnod cynharaf o waith brics Tref-y-nant ac erbyn y 1860au roedd yn defnyddio 6 o odynnau calch. Fe gynhyrchai gwaith brics Tref-y-nant frics tân, cyrn simnai a nwyddau teracota addurnol, ac roedd yn un o bedwar o weithfeydd lleol James Coster Edwards, sef un o gwmnïau gwaith brics mwyaf llwyddiannus gogledd-ddwyrain Cymru. Roedd y gwaith yn arbenigo mewn cynhyrchu peipiau carthffosiaeth gwydrog y daeth galw mawr amdanynt yn dilyn y rheoliadau carthffosiaeth newydd a ddaeth i rym ar ôl pasio Deddfau Iechyd y Cyhoedd 1848 a 1858. Byddai’r clai yn cael ei gloddio o byllau brig a mwyngloddiau, ac roedd y cloddio brig yn datgelu haenau o lo na chawsant eu hechdynnu’n fasnachol; roedd y clai a gloddiwyd yn Nhref-y-nant yn cynhyrchu nwyddau o liw bwff golau a oedd yn ddelfrydol ar gyfer pibellau carthffosiaeth o grochenwaith. Roedd gwaith Tref-y-nant wedi cau erbyn 1958 ar ôl sawl blwyddyn o gynhyrchu teils llawr coch.  Prynwyd gan Waith Cemegolion Monsanto, ar ôl i’r hen waith brics gael ei ddymchwel bron i gyd a’i adael yn segur. Dwy golofn o frics, sef pyst gatiau’r swyddfeydd, yw’r unig bethau ar ôl o’r hen weithfeydd sydd wedi goroesi yn gyfan.


<!......Golygfa o’r siafft a’r tomenni gwastraff o’r awyr yn Siafft Walker ar Fynydd Rhiwabon. Llun: Hawlfraint y Goron, Comisiwn Brenhinol Henebion Cymru (CBHC).

Golygfa o’r tomenni gwastraff yn chwarel lechi Moel-y-faen o’r awyr, ar ymyl ogleddol Mynydd Llantysilio. Llun: Hawlfraint y Goron, Comisiwn Brenhinol Henebion Cymru (CBHC) 93-CS-1507......>




<P>
(<A HREF = "#TOP">yn ôl i’r brig</A>)
<!---text ends here--->

</TD>
</TR>
</TABLE>
</BODY>
</HTML>
�