CPAT logo
Cymraeg / English
Adref Eto
Tirwedd Hanesyddol
Dyffryn Llangollen

Nodweddu’r Dirwedd Hanesyddol

Llunio Tirwedd Dyffryn Llangollen ac Eglwyseg


DEFNYDD TIR AC ANHEDDU

Defnydd Tir ac Anheddu Cynhanesyddol a Rhufeinig

Roedd tiroedd ffrwythlon dyffryn Dyfrdwy yn adnodd economaidd pwysig yn ogystal â llwybr i ganol Cymru o’r oesoedd cynnar, ac mae hyn yn helpu i esbonio’r dystiolaeth eang o weithgareddau dyn yn yr ardal yn ystod y cyfnodau cynhanesyddol cynharach.

Mae angen astudiaeth fanylach o’r safleoedd a’r darganfyddiadau archeolegol a dadansoddiad o hanes llystyfiant yr ardal cyn gallu ffurfio darlun mwy eglur o gymeriad yr anheddu cynnar a’r defnydd tir. Fodd bynnag, mae’r hapddarganfyddiadau, megis y bwyeill carreg a gafwyd ger bryngaer Moel y Gaer ar Fynydd Llantysilio, y rhai a gafwyd ger Ty’n Celyn a Trevor Hall, a phennau saethau fflint fel y rhai a gafwyd ger Blaenau Uchaf ar y bryniau i’r de o Langollen, yn cynrychioli’r clirio coetiroedd a’r hela a fu yn ystod y cyfnodau Neolithig a dechrau’r Oes Efydd, rhwng oddeutu 4000 a 2000 CC. Er gwaethaf diffyg safleoedd anheddu hysbys, gellir gweld yn eglur bod anheddu parhaol o ddechrau’r Oes Efydd rhwng tua 2300–1500 CC oherwydd y tomenni claddu gwasgaredig megis y rheiny ym Moel y Gamelin a Gribin Oernant ar Fynydd Llantysilio, y rhai ar gopaon Cyrn-y-brain sy’n tremio dros Nant Craig y Moch ac Aber Sychnant, ac ar y bryniau i’r de o Langollen ger Ffynnon-las a Blaen Nant. Mae’r henebion ar Fynydd Rhiwabon yn cynnwys carneddau syml o gerrig, gydag ymylfaen ambell dro, yn ogystal ag argloddiau cylch cerrig a chylch cerrig a oedd, mae’n debyg, yn gysylltiedig â gweithgareddau defodol neu seremonïol.

CPAT PHOTO 1766-269

Ochr ddwyreiniol ucheldir Cyrn-y-brain yn edrych tuag at Fynydd Rhiwabon yn y cefndir. Llun: CPAT 1766-269.

Mae’r henebion ucheldirol hyn, sydd yn aml wedi’u lleoli ar gopaon bryniau, cefnennau neu sgarpiau bryniau i’w gweld o bellter yn aml. Maent i’w gweld ar eu pennau eu hunain neu mewn grwpiau bychain, ac mae’n debyg eu bod wedi arddel sawl swyddogaeth yn y dirwedd wrth iddi ddatblygu yn ystod y pedwerydd i’r ail fileniwm CC, rhwng tua 3500 a 1500 CC. Mae’n bosibl fod clystyrau o henebion yn cynrychioli canolbwyntiau seremonïol yn y dirwedd hon sy’n dod i’r amlwg ac a ddefnyddiwyd gan ddyn. Efallai eu bod wedi helpu diffinio gweithgareddau gwahanol deuluoedd neu lwythau. Ni chafwyd unrhyw dystiolaeth o anheddu o’r cyfnod hyd yma, ond mae’n ymddangos yn debygol y dylid cysylltu’r henebion mewn rhyw fodd ag ecsbloetio tiroedd hela’r ucheldir a thir pori’r haf ar gyfer anifeiliaid dof, a hynny’n gysylltiedig o bosibl â chartrefi mewn mannau llai agored yn iseldiroedd y dyffryn sy’n gyfagos.

Gwelir y gweithgaredd parhaus yng nghyfnod yr Oes Efydd Hwyr, rhwng tua 1200﷓700CC, yn yr hapddarganfyddiadau gwaith metel y gellir eu cysylltu o bosibl â chliriad cyson y coetiroedd neu â rhyfeloedd. Mae’r rhain yn cynnwys celc bychan o fwyeill socedog efydd a phen gwaywffon ar ffurf deilen, y daethpwyd o hyd iddynt ym mhlwyf Llantysilio a’r bwyeill socedog unigol a gafwyd ger Pentre-dwr ac ar Fron Fawr, i’r dwyrain o Glyn y Groes, a’r ddau a gafwyd ar wahân o fewn sawl can metr o gopa Dinas Brân.

Yn ystod y cyfnod hwn, neu yng nghyfnod yr Oes Haearn a ddilynodd, rhwng tua 700 CC – OC 50, yr ymddangosodd y dystiolaeth gyntaf o aneddiadau amddiffynedig yn yr ardal. Mae’r fryngaer a ragflaenodd y castell canoloesol ar Ddinas Brân, bryngaer Moel y Gaer ar gopa Mynydd Llantysilio, a bryngaer Pen y Gaer ar sbardun Mynydd Rhiwabon i’r dwyrain o Garth yn enghreifftiau. Mae’n ansicr a yw’r bryngaerau hyn yn cynrychioli aneddiadau lle bu pobl yn byw yn barhaol ai peidio, ond mae’n amlwg yn arwyddocaol eu bod nid yn unig wedi’u lleoli mewn mannau sydd wedi’u hamddiffyn yn naturiol yn dda, ond sydd hefyd yn agos at ardaloedd helaeth o dir pori ucheldirol. Mae’n ymddangos bod bryngaer Dinas Brân, fel y castell canoloesol a’i disodlodd, yn rheoli dyffryn Dyfrdwy, ac fel Moel y Gaer a Phen y Gaer ei bod yn cynrychioli canolfan llwythol y gellir o bosibl ei chysylltu â fferm wartheg gynnar ar y rhostir cyffiniol.

Bu dyffryn cul afon Dyfrdwy ger Llangollen yn bwysig ers y cyfnod cynnar, gan ddarparu coridor cul iseldirol i diroedd canol Cymru, ymhellach i’r gorllewin. Mae’r ffaith fod y fyddin Rufeinig oresgynnol ar ddiwedd y ganrif 1af wedi dewis hynt ar draws Mynyddoedd y Berwyn i’r de, trwy ddyffryn Ceiriog er mwyn osgoi ymosodiad yn y dyffryn yn pwysleisio arwyddocâd strategol y fryngaer gynhanesyddol ddiweddarach ar Ddinas Brân. Gwnaed hyn er gwaethaf natur beryglus y llwybr hwn dros y mynydd i orllewin Cymru, a gwelwyd prawf o hyn yng nghyrch trychinebus Harri’r II yn erbyn tywysogion Cymru ym 1165.

Cymharol ychydig dystiolaeth o weithgareddau’r Rhufeiniaid a ddarganfuwyd yn Nyffryn Llangollen ar wahân i nifer o hapddarganfyddiadau, gan gynnwys celc bychan o arian bath o’r 2il ganrif o ger Maesyrychen-bach a thlws Rhufeinig ger Trevor Hall. Mae’n debygol, fodd bynnag, fod system economaidd integredig wedi datblygu yn ystod diwedd y cyfnod cynhanesyddol a’r cyfnod Rhufeinig, a oedd yn manteisio ar yr adnoddau yr oedd ffermio âr yn eu darparu yn yr iseldiroedd, adnoddau coetirol ar ymyl y dyffryn a thir pori helaeth yn yr ucheldiroedd. Fe fyddai hyn wedi arwain at dirwedd a oedd yn raddol ddatblygu, gyda ffermydd gwasgaredig yn ei nodweddu mae’n debyg, ynghyd â thir âr cysylltiedig ar y tir is, ardaloedd cynyddol fechan o goetiroedd llydanddail a thir prysg brodorol ar y llethrau mwyaf anodd ac ardaloedd eang o rostir grug ar y bryniau o’i hamgylch.

Anheddiad a defnydd tir canoloesol cynnar a chanoloesol

O’r dechreuadau cynnar hyn y datblygodd y dirwedd ganoloesol gynnar, ac unwaith eto mae’n debyg mai patrwm o dir âr, coetiroedd hynafol gweddilliol, tir prysg a rhostir oedd yn ei nodweddu. Mae’r hyn a wyddys am yr ardal yn y 14eg ganrif yn awgrymu bod y gyfundrefn Gymreig o ddal tir yn ôl grwpiau teulu estynedig wedi dechrau yn ystod y cyfnod canoloesol cynnar, rhwng tua’r 6ed a’r 11eg ganrif.

Mae’n debyg mai yn ystod y cyfnod hwn hefyd y dechreuodd datblygiad y strwythur cwmwd lleol a phatrwm y ffermydd, y trefgorddau a’r plwyfi y gwyddys amdanynt mewn hanes diweddarach. Mae nifer o ganolfannau crefyddol cynnar yn cynnig darlun o’r patrwm anheddu posibl a oedd wedi datblygu erbyn y cyfnod hwn. Ceir stori chwedlonol ynghylch dyfodiad Cristnogaeth i’r ardal ym Muchedd chwedlonol Sant Collen, sef un a gysylltir â lladd cawres a gafodd gymorth ei duw Arthur, cawr Creigiau Eglwyseg. Mae’n bosibl fod yr eglwys a gysegrwyd i sant Collen yn Llangollen wedi dod i fodolaeth erbyn y 6ed neu’r 7fed ganrif. Fe oroesodd hen gapel â beddau, a adwaenid fel ‘Yr Hen Eglwys’, yma tan ganol y 18fed ganrif pan ddymchwelwyd hi, ynghyd â’r gysegrfa Romanésg oedd ynddi. Defnyddiwyd y deunyddiau i godi tŵr yr eglwys i ddisodli’r un pren cynharach. Nes i’r eglwys gael ei meddiannu gan Abaty Glyn y Groes ar ddechrau’r 13eg ganrif, dyma lle oedd mam eglwys cwmwd Nanheudwy, a oedd yn ganolfan grefyddol bwysig yn lleol o ran ei lleoliad daearyddol a’i chysylltiadau â chwlt sant Collen. Ymddengys yn debygol bod anheddiad cnewyllol cynnar wedi codi yn ardal yr eglwys, lle gellid croesi afon Dyfrdwy. Mae awgrymiadau y gallai anheddiad cnewyllol bychan fod wedi tyfu hefyd o amgylch Eglwys Llantysilio, a allai unwaith eto fod wedi’i sefydlu yn gynnar.

CPAT PHOTO 1766-126

Ffermdir a ffermydd gwasgaredig o darddiad canoloesol a chanoloesol hwyr islaw sgarp calchfaen dramatig Creigiau Eglwyseg. Llun: CPAT 1766-126.

Daeth y Dyffryn i fod yn rhan o deyrnas Gymreig Powys o tua’r 7fed neu’r 8fed ganrif. Mae codi Piler Eliseg gan aelod amlwg o’r teulu a oedd yn rheoli yn y 9fed ganrif er anrhydedd i’w hen daid yn dangos bodolaeth stad frenhinol arwyddocaol yma yn y cyfnod, yn gysylltiedig, mae’n debyg, â phentrefi a thyddynnod rhwymedig y codwyd refeniw a gwasanaethau arnynt. Roedd arysgrif erstalwm ar y piler, sef gwaelod croes a godwyd ar boncyn mawr, yn nodi chwedl sefydlu’r tylwyth a oedd yn rheoli.

Casglwyd ynghyd dwy ddogfen bwysig yn y 14eg ganrif, sef Extent of Bromfield and Yale ac Extent of Chirkland, gan arglwyddiaethau’r mers at ddibenion treth, y gyntaf ym 1315 a’r ail ym 1391–93. Darpara’r rhain ddarlun llawnach o faint yr anheddu a’r defnydd tir yn y 14eg ganrif, ar ôl i deyrnas frodorol Powys Fadog ddod i ben ar ddiwedd y 13eg ganrif. Nid oes sicrwydd i ba raddau y byddai creu arglwyddiaethau mers newydd yn effeithio ar drigolion brodorol Powys Fadog. Yn wahanol i diroedd ffrwythlon mwy estynedig Dyffryn Clwyd a Maelor Saesneg, nid oes cofnod i’r tiroedd gael eu cipio oddi wrth eu perchnogion Cymreig gwreiddiol neu drwy alltudio neu symud tenantiaid Cymreig i wneud lle i’r gwladychwyr Seisnig newydd. Mae’n bosibl fod rhai tenantiaid wedi’u hamddifadu o’u hawliau hynafol i dir pori cyffredin a hela, er y mae’n bosibl mai trosfeddiannu llawer o’r hawliau yr oedd y tywysogion brodorol yn eu harddel oedd arglwyddi’r mers. Credir bod Plas Uchaf, ar flaen dyffryn Eglwyseg yn sefyll ar safle lluest hela tywysogion Powys ar ddiwedd y 11eg ganrif.

Ar ddiwedd y 14eg ganrif, o dras Cymreig y deuai mwyafrif llethol tenantiaid yr arglwyddi o hyd, a dilynid y patrwm Cymreig o etifeddiaeth, sef ’gafael cenedl’ wrth rannu eiddo rhwng yr etifeddion hyd at ddiwedd y 15fed ganrif a dechrau’r 16eg. Mae’r ffaith fod nifer o dyddynnod yn dwyn yr enw gafael yn y dogfennau uchod yn awgrymu bod y traddodiad brodorol o grŵp teulu yn rhannu hawliau mewn tir âr a thir pori yn ôl yr arfer Cymreig yn gyffredin, ond yn ystod y 14eg ganrif, yn rhannol oherwydd y rhaniadau a achoswyd gan y pla ac efallai oherwydd eu bod yn bell o ganolfannau gweinyddol yr arglwyddi roedd y system hon yn chwalu ac yn cael ei disodli gan batrwm o grwpiau o ffermydd rhydd-ddaliadol mewn trefgorddau. Bu’r Pla Du yn arbennig o ddifrifol yn ardal Llangollen ym 1349, ac ar ôl hynny, fe adawyd llawer o’r tyddynnod yn wag am flynyddoedd lawer. O’r “Extents” mae’n amlwg bod tyfu gwenith a cheirch yn gyffredin ar ddiwedd y 14eg ganrif. Ar y pryd, prif ffactorau’r economi lleol yn y cyfnod yma oedd magu ŵyn a moch a chasglu cnau.

Cafodd sefydlu mynachlog Sistersaidd Glyn y Groes ym 1201 effaith sylweddol ar yr economi lleol. Er mwyn sefydlu’r fynachlog roedd yn rhaid symud nifer o deuluoedd i drefgorddau yng nghyffiniau Wrecsam, a hefyd mae’n debyg roedd yn rhaid ad-drefnu’r dirwedd o amgylch yr abaty. Roedd y gweithgareddau ffermio yn canolbwyntio ar y faenor, i’r gogledd o gyffin yr abaty yn ogystal â maenor Tirabad yn nhrefgordd Bache a threfgordd Pengwern i’r de o Langollen a maenorau eraill ger Melin Trevor a ger Plas Pengwern. Gwyddys am dystiolaeth o’r cynnyrch lleol a oedd ar gael i Glyn y Groes o amrywiaeth eang o ffynonellau. Mae canlyniadau cloddio yn awgrymu bod gwartheg a moch yn bwysig yn yr economi yn ei flynyddoedd cynnar, ond bod defaid a geifr wedi eu disodli yn ddiweddarach yn y 13eg ganrif. Roedd ceirw cochion hefyd yn rhan o’r diet. Byddai pysgod ar gael o afon Dyfrdwy yn ogystal â’r pyllau pysgod ger yr abaty. Canmolodd Guto’r Glyn letygarwch Glyn y Groes cyn ei farwolaeth yno tua 1493, yng ngofal yr abad, Dafydd ab Ieuan:

‘Af i’w seler, fau seilio,
Af trwy fwy i’w fwtri fo.
At Nudd Ddafydd yn ddyfal,
Af i’r nef i fro wen Iâl’.

Yn ddi-os, byddai trawstrefa, lle byddai teuluoedd yn symud yn ôl y tymor i’r aneddiadau ucheldirol dros fisoedd yr haf i fanteisio ar y tir pori rhostirol helaeth, yn arfer cyfarwydd yn ystod dechrau’r cyfnodau canoloesol cynnar a chanoloesol, er ei bod yn anodd barnu i ba raddau yr oedd hyn yn bwysig i’r economi lleol. Nodwyd safle hafod canoloesol posibl ar lethrau dwyreiniol Cyrn-y-brain ger llednant afon Eglwyseg, yn agos at dŷ gwag gerllaw ar y ffin â’r tir agored is sy’n dwyn yr enw arwyddocaol Cae’r-hafod. Gwelir nifer fach o lwyfannau tai anghyfannedd ac adfeilion adeiladau o amgylch ymylon Mynydd Rhiwabon. Gallai rhai o’r rhain gynrychioli hafodydd, ac mae sawl cyfeiriad cynnar at hafodydd ym meddiant Glyn y Groes ar ben gogleddol Mynydd Esclusham yng nghyffiniau’r mwyngloddiau plwm diweddarach yn Lower Park a Pool Park. Mewn mannau eraill, gwan yw’r dystiolaeth, ond ceir awgrym mewn enwau lleoedd fel Hafod-y-maidd, Hafod-rhysg, Hafod-y-coed a Hafod-isaf sydd yn yr ardal, a hefyd o bosibl yn yr enw Vivod, sydd mae’n debyg yn tarddu o meifod (‘tŷ Mai’). Mae’r elfen maidd yn yr enw Hafod-y-maidd yn awgrymu cysylltiad rhwng hafodydd a ffermydd llaeth ucheldirol.

Mae’n ymddangos yn debygol fod patrwm o ffermydd a bythynnod rhydd-ddaliad gwasgaredig a thirwedd y caeau yn yr iseldir ac ymylon y dyffryn sy’n amlwg yn y dirwedd bresennol wedi datblygu i raddau helaeth erbyn diwedd y cyfnod canoloesol. Mae gan nifer o’r ffermydd llai yr elfen ’tyddyn’ yn enw’r lle, sydd yn gyffredinol wedi ei gwtogi i ‘ty’n’, fel yn Ty’n-y-celyn, Ty’n-y-mynydd, a Thy’n-twll a’r bythynnod â’r elfen tŷ, fel yn Ty-uchaf a Thy-isaf. Caeau bychain a mawr afreolaidd eu siâp sy’n ffurfio’r patrwm caeau a welir amlaf yn yr ardaloedd hyn. Maent wedi datblygu wrth i goetir gael ei glirio neu ei amgáu yn raddol o’r cyfnodau cynhanesyddol ymlaen, a gwrychoedd amlrywogaeth yw eu ffiniau fel arfer. Nid oedd ffermio cnydau ar feysydd agored canoloesol yn ddylanwad pwysig ar greu’r dirwedd fodern, er bod ambell ardal fechan wahanol sy’n ymddangos fel petai’n cynrychioli cau cyn llain-gaeau, ger Llandynnan, ar ymylon dwyreiniol Llangollen a rhwng Llangollen a Dinas Brân, a allai fod yn arwydd o ffermio maenorol yn yr ardaloedd hyn.

Ar wahân i’r defnydd cynnar o bŵer dŵr i felino a phannu ar afon Eglwyseg ger Glyn y Groes ac ar afon Dyfrdwy ger Llangollen, ychydig o dystiolaeth arall a geir o ddatblygiad diwydiant yn yr ardal erbyn diwedd y cyfnod canoloesol, a pharhaodd yr ardal i fod yn un wledig yn ei hanfod ar wahân i aneddiadau cnewyllol bychain a oedd wedi codi yn Llangollen ac efallai yn Llantysilio, y ddau o bosibl mewn cysylltiad â sefydlu eglwysi o gyfnod canoloesol cynnar. Adeiladwyd Castell Dinas Brân o fewn y fryngaer gynharach yn ystod y 1260au gan Gruffudd ap Madog, arglwydd Powys Fadog, ac mae’n arwyddocaol o bosibl ei fod yn agos at anheddiad a oedd yn bodoli’n barod yn Llangollen, yn ogystal ag yn sefyll mewn safle sy’n tremio dros Ddyffryn Llangollen. Peidiodd y castell â bod ag unrhyw bwysigrwydd milwrol yn dilyn concwest Edward, dim ond tua 20 mlynedd yn ddiweddarach, ond datblygodd yn anheddiad yn Llangollen arwyddocâd economaidd a gweinyddol, ac ym 1284, caniataodd Edward I i’r dref gael siarter farchnad a’r hawl i gynnal dwy ffair flynyddol.

Anheddiad a defnydd tir ôl-ganoloesol a modern

Cafodd y newidiadau ym mhatrwm y tirddaliadau, gwelliannau mewn cyfathrebu a thwf diwydiant effaith hynod ar y dirwedd amaethyddol yn ei hanfod a oedd wedi dod i’r amlwg erbyn diwedd y cyfnod canoloesol.

Arweiniodd diddymiad Glyn y Groes a’i faenorau ym 1537 at werthu a malurio’r stadau mynachaidd mawr a oedd wedi bod yn tra-arglwyddiaethu ar drefn amaethyddol Dyffryn Llangollen a dyffryn Eglwyseg ers dros 300 o flynyddoedd. Daeth yr adeiladau mynachaidd eu hunain i fod yn ffynhonnell deunyddiau adeiladau a ddefnyddid i godi adeiladau ffermydd ym Maes-y-llyn, ychydig i’r gogledd o’r abaty, ym Mhont Llangollen, ac ym Mhlas Pengwern i’r de o Langollen. Fe ychwanegodd rhyddhau’r tir ffermio sbardun i dwf y stadau amaethyddol yn nwylo nifer o deuluoedd lleol amlwg a fyddai’n cael effaith bwysig ar y dirwedd yn ystod yr 16eg, yr 17eg a’r 18fed ganrif yn ogystal ag atgyfnerthu ffermydd rhydd-ddaliad mewn nifer o ardaloedd. Diwedd yr 16eg ganrif i ddechrau’r 17eg yw’r cyfnod cynharaf y mae’r rhan fwyaf o adeiladau sydd wedi goroesi yn dyddio ohono gan ddechrau effeithio ar y dirwedd bresennol. Mae ailadeiladu ac ailweithio o ddiwedd y 18fed ganrif ac yn ystod y 19eg ganrif yn arbennig hefyd yn nodweddiadol o’r ardal. Yn ystod y 19eg ganrif, cafwyd buddsoddi mawr hefyd mewn adeiladu, yn enwedig wrth ail-greu tai bonedd ac ailadeiladu ffermydd, sef gweithgaredd a chwaraeodd ran bwysig yn y dasg o lunio cymeriad pensaernïol yr ardal.

Mae patrymau anheddu amrywiol y dyffryn yn ymwneud yn eglur â hanes defnydd tir, sy’n hir ac yn amrywiol. Tirwedd amaethyddol o ffermydd gwasgaredig sy’n cynrychioli’r haen sylfaenol a’r dopograffeg sy’n llunio’i daearyddiaeth, yn y rhaniad nodweddiadol rhwng iseldir ac ucheldir. Er bod maint y ffermydd yn amrywio (mewn ambell ran mae’r ffermydd iseldirol yn eithaf agos at ei gilydd ac yn fychan), mae’n ymddangos bod y ffermydd iseldirol yn fwy tebygol o fod â nifer o adeiladau fferm ar wahân. Bydd ffermydd ucheldirol yn cynnwys rhes o adeiladau, fel yn achos Tŷ Isa, fferm ucheldirol fechan yng nghymuned Llantysilio sy’n dyddio o ryw 1700. Mae’n ymddangos bod adeiladau’r rhan fwyaf o’r ffermydd wedi’u hailadeiladu yn ystod y cyfnod hwn pan wnaed gwelliannau amaethyddol yn y 19eg ganrif, er bod modd dod o hyd i enghreifftiau cynharach: beudai ac ysguboriau yw’r mathau mwyaf cyffredin o adeiladau, yn nodweddiadol o economi bugeiliol. Fodd bynnag, mae presenoldeb ysguboriau cynnar, sylweddol megis yr enghreifftiau ym Mhengwern, Llandyn a Phendre, yn dangos pwysigrwydd tyfu cnydau, o leiaf mewn cyfnod cynharach.

Mae’r deunyddiau adeiladu a welir yn yr ardal yn rhannol yn datgelu cronoleg hir yr anheddu. Mae traddodiadau creu fframiau pren yn bwysig yn natblygiad arddulliau adeiladu lleol, er yn ymarferol, ychydig a welir, oherwydd graddau’r ailwampio a welwyd yn y 19eg ganrif: mae’r fframiau pren o safon uchel a geir ym Mhlas Uchaf a Phlas-yn-y-pentre yn dystiolaeth weledol o draddodiad saeryddiaeth soffistigedig tra datblygedig. Mewn mannau eraill, mae’r ailwampio diweddarach yn aml yn cuddio’r fframwaith pren. Mae’r rhan fwyaf o adeiladau ffermydd, y mae niferoedd arwyddocaol ohonynt wedi goroesi o gyfnodau diweddarach yn unig, yn rhai o frics neu o gerrig, ond fe geir rhai enghreifftiau o rai â fframiau pren gyda chladin estyll tywydd.

Ymddengys bod cyflenwad digonol o gerrig lleol ar gyfer adeiladu o’r 18fed ganrif ymlaen. Daeareg yr ardal sy’n pennu rhan helaeth o’i chymeriad pensaernïol, ac mae gwahaniaeth eglur rhwng y calchfaen da yn y dwyrain, a’r llechi a’r sialau yn y gorllewin. Gadewid y cerrig adeiladu yn noeth yn aml, ond ceir enghreifftiau o wyngalchu neu rendro sydd o bosibl yn awgrymu bod y cerrig o safon is. O ganol y 18fed ganrif, daw brics yn fwy amlwg fel deunydd adeiladu, ac mae Trevor Hall yn enghraifft gynnar o hyn. Wrth i gludiant ddatblygu, a hefyd wrth i rywrai fuddsoddi mwy yn y cynhyrchu mae’n debyg, gwelwyd defnydd ehangach o frics o ddechrau’r 19eg ganrif ymlaen. Erbyn diwedd y 19eg ganrif, roedd diwydiannau lleol a gynhyrchai brics, teils a theracota yn gwneud cyfraniad cryf i gymeriad pensaernïol yr ardal, naill ai mewn cyfuniadau o frics a cherrig, neu yn strwythurau brics yn unig. Mae traddodiadau brodorol y Dyffryn yn annelwig yn aml yn sgîl swm yr ailwampio diweddarach, ond o ran cynllun, mae’n ymddangos mai mynedfa drwy lobi oedd y mwyaf poblogaidd, er bod sawl enghraifft o dai lle roedd y fynedfa yn y canol a’r corn simnai ar y pen.

Gwelodd diwedd y 18fed a dechrau’r 19eg ganrif dwf parhaus stadau o wahanol feintiau, gyda’r pwyslais ar dirwedd ‘fonheddig’ o dai bonedd mewn safleoedd amlwg neu ddarluniaidd fel yn achos Plas Berwyn, Trevor Hall, Plas Llantysilio, Plas Dinbren, Plas-yn-Vivod a Phlas Pengwern. Mabwysiadodd llawer o’r tai hyn leoliadau amlwg yn y Dyffryn, gan olygu bod angen ailgynllunio tirwedd i greu gerddi, rhodfeydd a pharciau. Codwyd tyrau ar gopaon y bryniau o’r enwau Tŵr Syr Watcyn, sydd bellach yn adfeilion ar gopa Cyrn-y-brain, a Thŵr Trevor, sef tŵr castellog tri llawr sy’n parhau i oroesi yn y coetir i’r gogledd o’r Garth, fel ffolïau gan ddau o dirfeddianwyr amlwg yr ardal yn ystod y cyfnod hwn. Parhaodd patrwm sylfaenol y caeau yr hyn a welwyd erbyn diwedd y cyfnod canoloesol, ond mae’n ymddangos bod peth aildrefnu wedi digwydd i’r caeau iseldirol mewn rhai ardaloedd yn y cyfnod ôl-ganoloesol, gan arwain at wahanol batrymau o gaeau mawr neu fychan ag ochrau syth neu reolaidd eu siâp, fel er enghraifft ar hyd gorlifdir afon Dyfrdwy ger Froncysyllte, yn Nyffryn Pengwern ac yng nghyffiniau Plas Llantysilio.

Digwyddodd newidiadau mwy cyffredinol i’r dirwedd o amgylch ymylon yr ucheldiroedd yn ystod y 19eg ganrif. Plannwyd ardaloedd gweddol helaeth o goetiroedd conwydd gan nifer o’r stadau i gyflenwi’r diwydiannau adeiladu a mwyngloddio, fel yn achos Coedwig Ty-cerrig, i’r de o Vivod, Coedwig Craig-y-dduallt a Choedwig Gwernant i’r de o Langollen ac yn Black Wood a Tower Wood i’r gogledd ddwyrain o Garth, pob un ohonynt, fe ymddengys, wedi’u plannu ar ddechrau ail hanner y 19eg ganrif. Cwympwyd y coed yn rhai o’r ardaloedd hyn ar ddechrau’r 20fed ganrif, ac ni ailblannwyd mohonynt, er bod gwaith ailblannu wedi digwydd mewn ardaloedd eraill bryd hynny. Parhaodd plannu ar raddfa fechan yn ddiweddarach i’r 19eg ganrif, fel yn achos y planhigfeydd bychain i’r gogledd o Rewl, ac mae nifer o blanhigfeydd eraill megis Planhigfa’r Foel ger Pentre-dwr yn dyddio o ail hanner yr 20fed ganrif. Yn ogystal â hyn, caewyd ardaloedd helaeth o dir pori ucheldirol i’r de o Langollen ac ar ymyl ddeheuol Mynydd Rhiwabon a’u gwella yn ystod hanner cyntaf y 19eg ganrif gan nifer o’r stadau mawr, gan greu’r caeau mawr nodweddiadol ag ochrau syth gyda waliau sychion neu ffensys pyst-a-gwifrau yn ffiniau o’u hamgylch.

Dros ben y dirwedd ffermio ganoloesol yn y Dyffryn mae tirwedd diwydiant, sy’n gysylltiedig â chloddio am gerrig, mwyngloddio plwm, a chloddio am lechi. O’r rhain, cloddio am gerrig a effeithiodd fwyaf ar y patrymau anheddu, yn ogystal ag ar draddodiadau adeiladu lleol. Roedd Pentre-dwr ar ben dyffryn Eglwyseg, a Rhewl a Llandynnan yn nyffryn Dyfrdwy i’r gorllewin o Langollen oll, mae’n debyg, wedi dechrau datblygu fel treflannau i letya’r gweithwyr amaethyddol a’r gweithwyr a fyddai’n echdynnu ac yn cludo llechi o’r chwareli ar Fynydd Llantysilio, gerllaw Bwlch yr Oernant, o ddiwedd yr 17eg ganrif ymlaen. Fel y nodir yn fanylach isod, gwelwyd gwelliannau i’r ffyrdd tyrpeg ar ddiwedd y 18fed ganrif, ac yn arbennig dyfodiad y gamlas, gwelliannau i Ffordd Caergybi a dyfodiad y rheilffordd yn ystod y 19eg ganrif. Pan gyfunwyd hyn â’r galw cynyddol am ddeunyddiau crai yn yr aneddiadau diwydiannol a oedd yn ehangu yn y dwyrain, yn Acre-fair, Cefn Mawr, Rhiwabon a Wrecsam, ac ymhellach i ffwrdd yng Nghanoldir Lloegr, arweiniodd at greu tirweddau mwyngloddio a chloddio newydd yn yr ardal hefyd, nes bod nifer o aneddiadau cnewyllol eraill llai wedi codi i letya gweithwyr diwydiannol. Yn ogystal â hyn, parhaodd Llangollen i ehangu fel canolfan i fasnach, diwydiant a thwristiaeth. Daeth Froncysyllte, Trevor Uchaf a Garth i’r amlwg fel aneddiadau wedi’u clystyru’n llac i chwarelwyr a gweithwyr yn yr odyn galch a’r gwaith brics a theils rhwng dechrau’r 19eg a dechrau’r 20fed ganrif. Mae’r aneddiadau hyn ar ffurf neilltuol anheddiad diwydiannol cynnar, gyda diffyg cynllunio ffurfiol yn eu nodweddu, a chlytwaith o ddatblygiad preswyl mewn blociau bychain, ar leiniau bychain o dir. Mae gan yr ardal hefyd draddodiad brodorol diwydiannol neilltuol, ac yn Froncysyllte ceir o leiaf un teras o fythynnod deulawr isel sy’n nodi cyfnod cynnar ffurfio adeiladau diwydiannol a threfol. Mae ôl mwy o gynllunio yn amlwg ar derasau sydd ar hyd y ffordd fawr yn Nhrevor, er enghraifft, a adeiladwyd yn hapfasnachol efallai, sef yr ardal dirwedd hanesyddol ar ymylon Cefn Mawr ac Acre-fair lle’r arweiniodd y parhad trwy ddiwedd y 19eg ganrif ac i mewn i’r 20fed ganrif at enghreifftiau o aneddiadau diwydiannol a threfol ag ôl mwy o gynllunio arnynt.

CPAT PHOTO 1766-179

Anheddiad mwyngloddio ac amaethu bychan Llandynnan gyda datblygiad tai Llidiart Annie o’r 20fed ganrif o’i flaen. Ar y bryniau yn y cefndir ceir tomenni gwastraff chwarel lechi Berwyn (Clogau) o’r 19eg a dechrau’r 20fed ganrif. Llun CPAT 1766-179.

Fe gynorthwyodd y gwelliannau mewn cyfathrebu Ddyffryn Llangollen i ddod yn lle ffasiynol fel canolfan i ymwelwyr o ddiwedd y 18fed ganrif ymlaen, o ganlyniad i anogaeth cylch diwylliannol Lady Eleanor Butler a Miss Sarah Ponsonby — Merched Llangollen, a ddatblygodd tŷ a gardd ym Mhlas Newydd ar ymylon deheuol y dref. Yn sgîl cyfuniad o ddylanwadau diwylliannol o’r math hwn, ynghyd â phriodweddau cynhenid darluniaidd yr ardal fe ddaeth yn encilfa wledig i’r dosbarth newydd o entrepreneuriaid tua diwedd y 19eg ganrif, ac fe arweiniodd hyn at addurno sawl un o’r tai bonedd a oedd yn bodoli, a chodi sawl plasty newydd neu fila yn y wlad, yn eu tiroedd eu hunain, ynghyd â phorthdai, tai allan, parciau a gerddi, gan gynnwys un neu ddwy o stadau nad oeddent yn cynnal ond cysylltiadau pur wan â’r tir. Ceir niferoedd bychain o fythynnod sydd yn amlwg yn gysylltiedig â rhai o’r stadau hyn, er mai ychydig sy’n neilltuol ym mhensaernïaeth y bythynnod yn y dirwedd ehangach.

Mae’r cyfoeth a ddaeth i mewn o ddiwedd y 18fed a’r 19eg ganrif yn enwedig wedi golygu bod traddodiadau pensaernïol ‘bonheddig’ yn fwy amlwg na’r disgwyl yn yr ardal. Ceir plastai bychain gwledig yma a thraw yn y dyffryn, a’r rheiny mewn nifer o wahanol arddulliau, o glasuriaeth Sioraidd Trevor Hall, neu Blas Dinbren, i afradlonedd Gothig Vivod. Roedd James Coster Edwards yr hynaf, perchennog sawl gwaith brics a theils yn yr ardal, yn byw ym mhlasty hynafol y teulu Trevor yn y 1860au. Ailadeiladwyd Tyn Dŵr (sydd bellach yn Hostel Ieuenctid) ar ddiwedd y 1860au ar gyfer y meistr haearn John Dickin, gan ddisodli tŷ cynharach a oedd yn gysylltiedig â fferm y plas gerllaw. Codwyd Plas Argoed ym 1864 ar gyfer y diwydiannwr o Almaenwr Robert F. Graesser a oedd yn gysylltiedig â bragdy lager Wrecsam ac yn sefydlydd y gwaith cemegol yn Acre-fair. Adeiladwyd fila a phlannwyd gerddi yn y dull Eidalaidd ym Mryntysilio, ychydig i’r dwyrain o Langollen, rhwng 1865–75 ar gyfer Syr Theodore Martin, bywgraffydd swyddogol y Tywysog Albert, a’i wraig, yr actores Shakespearaidd enwog Helen Faucit, gan ddisodli hen fferm a ffermdy o’r enw Braich y Gwynt. Prynwyd Vivod a’i ailwampio yn sylweddol ym 1871 gan William Wagstaff, y cyfreithiwr oedd yn gyfrifol am adeiladu Rheilffordd Dyffryn Llangollen, a buddsoddwyd yn helaeth hefyd yr adeg hon mewn adeiladu fferm plas fawr ddiwydiannol ger yr hen ffermdy ym Mryn-newydd, ynghyd â chertws, ysgubor, llaethdy, beudy, stablau ac ysgubor wair. Adeiladwyd Plas Llantysilio ym 1872–74 ar gyfer y diwydiannwr o Almaenwr Charles F. Beyer, a oedd yn bartner i gwmni o adeiladwyr trenau ym Manceinion. Fe ddisodlodd dŷ bonedd cynharach, ac fel yn achos Vivod, fe estynnwyd y buddsoddiad i adeiladau fferm a thai cyfagos ar gyfer y gweithwyr ar y stad. Adeiladwyd Bryn Howel (sydd bellach yn westy) ym 1896 gan James Coster Edwards yr ieuengaf, yn gartref iddo ymddeol iddo. Fe greodd gronoleg gymharol hir o adeiladau sydd wedi goroesi, ynghyd â hanes cymdeithasol a diwylliannol arbennig yr ardal ffynhonnell ar gyfer arbrofi ag arddull yn ystod y bedwaredd ganrif ar bymtheg yn enwedig, er bod Merched Llangollen yn arloeswyr ym maes ’dyfeisio traddodiad’. Plas Newydd yw’r cyntaf a’r mwyaf coegwych o gyfres o adeiladau sy’n chwarae â’r syniad o hanes a thraddodiad: gan gadw at eirfa’r darluniaidd (elfen bwysig yn hanes diwylliannol yr ardal), yr hyn a ddaeth i’r amlwg amlaf oedd traddodiad brodorol ffansïol seiliedig ar fframwaith pren. Ymhlith yr enghreifftiau eraill o hyn mae Bryn Howel, Gorsaf Berwyn, a Gwesty’r Chain Bridge, a Phlas Tyn Dŵr. Fodd bynnag, mae dylanwad y mudiad darluniaidd hefyd i’w weld mewn nifer o dai yn arddull y Rhaglywiaeth a’r arddull gothig, a hyd yn oed yn nhu blaen tlws Dinbren Isaf, sydd wedi’i ailwampio.

Mae rhai o’r stadau a oedd wedi dod i’r amlwg yn ystod yr 17eg a’r 18fed ganrif wedi goroesi hyd heddiw, yn anad dim yn Vivod, er bod nifer o blastai gwledig eraill, megis Trevor, Llantysilio a Dinbren wedi’u gwerthu ar wahân i’r stadau yn dilyn yr Ail Ryfel Byd.

Mae gan dref Llangollen, sef canolbwynt masnachol a diwylliannol Dyffryn Llangollen o’r Canol Oesoedd Hwyr ymlaen, ei daearyddiaeth gymdeithasol a phensaernïol ei hun. Ehangodd y dref yn gyflym rhwng diwedd y 18fed a dechrau’r 20fed ganrif mewn ymateb i ddyfodiad cangen o gamlas Ellesmere, Ffordd Caergybi, a’r rheilffordd. Rhoddodd y rhain lawer o anogaeth i ddiwydiannau prosesu lleol, gan gynnwys prosesu llechi, gweithgynhyrchu brethyn a phren, ar sail pŵer dŵr, ac i’r diwydiant ymwelwyr cynyddol gan arwain at ddatblygiadau hapfasnachol yn rhannau deheuol a gorllewinol y dref yn yr 1880au a’r 1890au.

Mae gwreiddiau sawl adeilad yn y dref yn yr 16eg ganrif, neu’n amlach na hynny yn yr 17eg ganrif. Roedd gan yr adeiladau cynnar hyn yn ôl pob tebyg fframiau pren. Pan ddechreuodd y dref ehangu o ddiwedd y 18fed ymlaen, gyda cherrig a brics y codwyd yr adeiladau, ac fe gafodd y rhan fwyaf o’r adeiladau cynharach du blaen newydd o’r deunyddiau mwy newydd hyn. Gwelwyd cyfnod o ddatblygu o bwys yng nghanol y dref tua 1860, i gyd-daro â dyfodiad y rheilffordd, ac mae’r eiddo ar Stryd y Castell yn arbennig o nodweddiadol o’r cyfnod hwn. Mae’r gwahaniaeth rhwng yr adeiladau hyn â chraidd cynharach a’r rhai a adeiladwyd yn gyfan ar ddiwedd y 18fed ganrif neu yn ystod y 19eg ganrif yn un pwysig, ac mae wedi cyfrannu at ffurf dra amrywiol a darluniaidd y dref.

Ceir hierarchaeth gymdeithasol gymhleth yn adeiladau’r dref, pob un â’i daearyddiaeth ei hun. Mae’r tai o fewn y dref ei hun yn amrywio o’r fila ar wahân megis Siambr Wen, a’r tŷ teras sylweddol ei faint i’r bwthyn bach. Ffurf drefol y dref, gyda’i chraidd masnachol amlwg, strydoedd preswyl sydd wedi’u datblygu’n ddwys o’i amgylch a maestrefi bychain o’r 19eg a’r 20fed - yn arbennig y tai ar wahân a’r tai pâr sy’n ymestyn allan tuag at Bentrefelin, y rheiny sydd ar y llethrau ar ochr ddeheuol yr afon, a’r stadau tai o’r 20fed ganrif ar ochr ddwyreiniol y dref, yw ei nodweddion pensaernïol pennaf. Mae llawer o’r datblygiadau trefol ar ffurf tai teras, yn amrywio o resi o dai tri llawr yn yr arddull Sioraidd ar Stryd Berwyn a Stryd y Bont, i resi byrrach o fythynnod. Mae hyn yn awgrymu trefniadaeth y gwaith adeiladu a welir ond yn anaml mewn cyd-destun gwledig; mae’n cynhyrchu cynllun ffurfiol y mae modd ei adnabod fel un trefol.

Mae amrywiaeth hynod o arddulliau a deunyddiau hefyd yn nodweddu Llangollen, gan ddangos sut y tyfodd dros gyfnod sylweddol, â nifer o barau o ddwylo wedi cyfrannu at y twf. Mae’r adeiladau yn y dref yn wahanol i’r traddodiadau gwledig brodorol mewn sawl ffordd bwysig: mae cyfyngiadau plotiau adeiladu trefol yn arwain at gynllunio tai yn fwy cryno a thynn, gyda mwy o bwyslais, yn aml, ar uchder. Mae llawer o amrywiaeth o ran deunyddiau a gorffeniadau adeiladu yn y dref, ar sail brics a cherrig, gyda rhywfaint o bwyslais ar arddull a manylion, megis y ffenestr â’i manylion gothig yn Abbey Square a’r defnydd a wneir o waith brics o sawl lliw ar adeiladau ar hyd Ffordd Caergybi (A5). Hefyd defnyddir gorffeniadau helaeth o chwipio â gro, rendrad plastr garw, a rendrad wedi’i sgrifellu neu styco, ac enghreifftiau o waith brics wedi’i beintio. Ambell waith, fe fydd y gorchuddion arwyneb hyn yn cuddio newidiadau i’r strwythur a’r manylion, ac mae’n ymddangos bod llawer adeilad yn y dref wedi’u hailwampio sawl gwaith. Yn ogystal ag adeiladau domestig, mae gan Langollen hefyd sawl adeilad diwydiannol, megis yr hen danerdy ond mae yno hefyd enghreifftiau o bensaernïaeth fasnachol ganfyddadwy. Mae’r Hen Fanc yn Stryd Berwyn yn enghraifft dda o hyn: mae wedi ei adeiladu ar gornel, ac mae’r adeilad yn manteisio ar hynny gan fod iddo ffasâd cromlinog neilltuol, a phwyslais ar hen safle’r banc ar y llawr gwaelod. Mae gan y dref hefyd nifer o adeiladau dinesig, megis neuadd y dref a gorsaf yr heddlu.

Gellir gweld effaith drawiadol y dref hefyd mewn rhes o filas gerllaw, megis Fron Deg, Ffordd yr Abaty, a Dinbren, Henllys a Wenffrwd. Mae’n ymddangos bod twf trefol a diwydiannol wedi sbarduno datblygiad ffermio yn yr ardal – er enghraifft yn fferm y plas yn Vivod, y mae’n ymddangos iddi gael ei sefydlu fel fferm laeth arbenigol.

Cymharol fân fu’r newidiadau i’r dirwedd yn yr amgylchedd gwledig yn ystod diwedd y 19eg ganrif a’r 20fed ganrif, ond maent wedi arwain at golli’n raddol rhai o’r gwrychoedd a’r waliau traddodiadol a oedd yn ffinio’r caeau, trwy esgeulustod yn bennaf, a chefnu ar nifer o’r ffermydd a’r bythynnod mwyaf pellennig, neu eu trosi, o ganlyniad i greu unedau ffermio mwy. Mae cynlluniau tai cyhoeddus a phreifat o ail hanner yr 20fed ganrif ymlaen wedi arwain at nifer o stadau tai bychain, yn arbennig yn Llidiart Annie ger Llantysilio, ar gyrion deheuol a dwyreiniol Llangollen, ac yn Trevor yn ogystal â mewnlenwi plotiau mewn mannau eraill yn yr aneddiadau sy’n bodoli os na chawsant eu datblygu eisoes. Mae diwedd yr 20fed ganrif wedi dylanwadu’n drwm ar gymeriad yr adeiladau mewn rhannau o’r ardal, gyda’i haen o foderneiddio a ’gwella’.

(yn ôl i’r brig)