CPAT logo
Cymraeg / English
Tirwedd Hanesyddol Maelor Saesneg
Map o'r ardal cymeriad hon

Nodweddion Tirwedd Hanesyddol

Maelor Saesneg: Fenn's Moss
Cymunedau Bronington a De Maelor, Cyngor Bwrdeistref Wrecsam
(HLCA 1129)


CPAT PHOTO 1329-17 Cyforgors thystiolaeth o'i hecsbloetio o gyfnodau cynhanesyddol a chanoloesol ymlaen. Tystiolaeth paill sy'n dangos hanes llystyfiant a defnydd tir yn y rhanbarth ers y rhewlifiant diwethaf.

Cefndir hanesyddol

Mae'r ardal yn cynnwys Fenn's Moss a Cadney Moss, ac ardal fawnog helaeth, yn gyffredinol rhwng 80 a 90 metr uwchben y Datwm Ordnans. Maent yn barhad di-dor o gorsydd Whixall a Wem ar ochr Lloegr i'r ffin, a draen y ffin yn eu rhannu, a gyda'i gilydd maent yn ffurfio un o'r cyforgorsydd mwyaf eu maint, a mwyaf deheuol, ym Mhrydain. Datblygodd y corsydd ers y rhewlifiant diwethaf ar safleoedd lle roedd draeniad wedi'i rwystro oherwydd bod clog-glai wedi'i ddyddodi wrth i'r i encilio oddeutu 12,000 o flynyddoedd yn l. Mae'n debygol bod ymelwa wedi bod ar y corsydd o'r cyfnod cynhanesyddol ymlaen, ond er na cheir ond ychydig o dystiolaeth sicr o'r ochr Gymreig i'r ffin, daethpwyd o hyd i fwyell balstaf o ganol yr Oes Efydd yn Whixall Moss dros y ffin yn Swydd Amwythig, wedi'i mewnosod ym moncyff pinwydden. Nid oes llawer o gofnodion hanesyddol wedi goroesi mewn perthynas 'r corsydd yng Nghymru cyn dechrau'r 18fed ganrif, er y ceir tystiolaeth yng nghofnodion maenor Whixall bod system mawnfa ddatblygedig lle roedd hawliau comin i dorri mawn neu dyweirch eisoes ar waith erbyn y 1570au, ac efallai ei bod wedi datblygu o gyfnod cynharach. Erbyn diwedd yr 16eg ganrif mae'n amlwg bod torri mawn a chloddio ffosydd draenio wedi digwydd llaw yn llaw mewn rhai ardaloedd. Dechreuwyd rhoi grymoedd i gau tir rhannau o'r gors o ddechrau'r 18fed ganrif, a chafodd hawliau comin eu dileu o'r diwedd yn y 1770au fel rhan o broses cau tir plwyf Hanmer. Oddeutu'r adeg hon rhoddwyd hanner yr hawliau perchnogaeth i stad Hanmer a'r gweddill i nifer o unigolion, ac arweiniodd hyn at greu dros gant o randiroedd mawnfa cul. Hefyd, rhoddwyd hawliau i gael tywod i drwsio ffyrdd penodedig a arweiniai o'r gors. Pwrpas y cau tir oedd trefnu a diffinio'r dirwedd oherwydd bod cau tir hefyd yn gysylltiedig chynlluniau draenio helaeth a ffurfioli'r rhwydwaith o lwybrau troed, traciau a ffyrdd. Yn y pen draw, arweiniodd y cau tir at ddiwydiant torri mawn masnachol, a ddechreuodd yn y 1850au, dan lesau roedd Stad Hanmer wedi'u cyhoeddi, a pharhaodd dwyster cynyddol, hyd ddaeth y cynhyrchu i ben yn ystod degawd olaf yr 20fed ganrif pan brynodd y Cyngor Cadwraeth Natur y corsydd. Roedd Cangen Ellesmere o Gamlas Shropshire Union, a gwblhawyd ym 1804, yn croesi'r corsydd, fel roedd Rheilffordd Ellesmere a Whitchurch, a ddechreuodd weithredu ym 1863. Meddiannodd y fyddin ardaloedd helaeth o Fenn's Moss yn ystod y Rhyfel Byd Cyntaf i'w defnyddio fel meysydd saethu ac yn ystod yr Ail Ryfel Byd fel maes gynyddiaeth a bomio a safle llith a gynlluniwyd i amddiffyn canolfannau diwydiannol ac aneddiadau sifilaidd yn ardal Wrecsam, Glannau Dyfrdwy a Lerpwl.

Nodweddion allweddol y dirwedd hanesyddol

O ran defnydd tir modern, mae'r corsydd yn cynnwys rhai ardaloedd o fawn heb ei dorri, hen weithfeydd torri mawn, ffeniau gwern a phrysg brodorol wedi'u hadfywio, ynghyd rhai ardaloedd porfa wedi'u creu trwy ddraenio rhai ardaloedd. Plannwyd ardaloedd o blanhigfeydd conwydd, fel Fenn's Wood, yn y 1960au. Yn ardal y corsydd yng Nghymru, mae dyfnder y mawn dros 8 metr yn ardal Oafs Orchard sydd heb ei thorri, ond yn yr ardaloedd lle bu torri, 3 metr yn unig yw dyfnder y mawn ar gyfartaledd, ac mewn rhai ardaloedd mae'r holl fawn wedi'i dorri ymaith, i lawr at wyneb yr is-bridd gwaelodol. Mae Cyngor Cefn Gwlad Cymru ac English Nature yn rheoli ardal sylweddol o Warchodfa Natur Genedlaethol Fenn's Moss, Whixall Moss a Bettisfield Moss.

Y ffaith bod y corsydd yn ardal warchodfa natur yw eu prif arwyddocd heddiw. Er hynny, maent hefyd yn diogelu tystiolaeth arwyddocaol o ymelwa arnynt yn ystod y pedwar can neu bum can mlynedd ddiwethaf. Mewn rhai ardaloedd, mae'n bosibl gweld gweithfeydd torri mawn hyn trwy doriadau llinellol llaw. Mae'n hawdd iawn gwahaniaethu rhwng yr ardaloedd a dorrwyd llaw yn fasnachol gan ddefnyddio dull 'Beibl Whixall' (sy'n cyfeirio at sip y blociau mawn), a dulliau torri mecanyddol mwy diweddar. Hefyd, mae olion yr hen dramffyrdd a rheilffyrdd cul, a fyddai'n cael eu defnyddio i gludo mawn, wedi goroesi yma ac acw, ynghyd hen weithfeydd mawn Fenn's Old Works. Tybir mai'r rhain yw'r gweithfeydd hynaf o'u bath ar dir mawr Prydain. Hefyd, mae'n bosibl gweld olion carnau saethu a thargedau maes bomio'r Ail Ryfel Byd. Peidiodd y rheilffordd ar draws y corsydd gweithredu yn y 1960au, ond mae pr o ffosydd draenio yn dal i nodi hynt y rheilffordd a orweddai ar wely o rug, bwndeli o ffagodau, a gwely trwchus o dywod o byllau tywod lleol.

Ers y 1930au, bu astudiaeth paill ar ddyddodion mawn y mae'r corsydd wedi'u diogelu, ac maent yn parhau i gynrychioli ffynhonnell bwysig o dystiolaeth amgylcheddol o hanes newid hinsoddol, llystyfiant, defnydd tir a gweithgaredd dynol yn y rhanbarth ers diwedd y rhewlifiant diwethaf.

Ffynonellau

Baughan 1991
Berry et al. 1996
Berry & Gale 1996a, 1996b
Brassil et al. 1991
Caseldine 1990
Chambers et al. 1996
Daniels 1996
Hardy 1938
Jenkins 1991
Musson 1994
Pratt & Grant 1996
Turner 1964
Regional Sites and Monuments Record

I gael gwybodaeth bellach cysylltwch os gwelwch yn dda ag Ymddiriedolaeth Archaeolegol Clwyd-Powys yn y cyfeiriad hwn neu ewch i wefan Cyngor Cefn Gwlad Cymru' yn www.ccw.gov.uk.