CPAT logo
Cymraeg / English
Tirwedd Hanesyddol Dyffryn Tanat
Map o'r ardal cymeriad hon

Disgrifio Nodweddion Tirweddau Hanesyddol

Dyffryn Tanat:
Craig Rhiwarth, Llangynog, Powys
(HLCA 1005)


CPAT PHOTO 806.17A

Mynydd creigiog amlwg gyda bryngaer gynhanesyddol yn ymgodi uwch Llangynog

Cefndir Hanesyddol

Mae'r mynydd o fewn plwyf eglwysig canoloesol Llangynog, ac roedd o fewn hen gwmwd Mochnant Uwch Rhaeadr, Sir Drefaldwyn.

Ar ben y bryn mae bryngaer gynhanesyddol fawr a elwir hefyd wrth yr enw Craig Rhiwarth. Mae'n un o'r ddwy fryngaer bwysig yn Nyffryn Tanat ac mae ymhlith y bryngaerau uchaf yng Nghymru. Mae wedi ei hamddiffyn gan un rhagfur carreg sengl ar ochr ogleddol y bryn ac mae'n cau tua 24ha o dir. Mae'r tair ochr arall mor serth nad oes angen amddiffyniadau artiffisial. Ychydig o gloddio a wnaed o fewn y fryngaer ac felly ychydich a wyddys am ei hanes.

Mae'r tu mewn i'r fryngaer yn unigryw yn yr ardal gan fod yma nifer fawr o adeileddau carreg crwn. Mae'n ymddangos bod o leiaf rhai ohonynt yn dai o ran olaf y cyfnod cynhanesyddol, ond fe awgrymwyd hefyd y gallai eraill fod yn bingoau, o'r cyfnod cynrhewlifol. Trwy ei chymharu bryngaerau eraill yn yr ardal, gellir dweud ei bod yn bosibl bod yr anheddiad wedi cychwyn yn yr Oes Efydd ac wedi parhau o bosibl tan yr Oes Haearn. Awgrymwyd y posibilrwydd mai un o swyddogaethau'r bryngaerau, fel yn achos y fryngaer ger Llanymynech, i'r dwyrain o Ddyffryn Tanat o bosibl, oedd rheoli adnoddau copr - gan ei bod yn bosibl bod olion mwyngloddio cynhanesyddol i'w gweld yn y cloddiadau agored, cynnar sydd ar ochr ddeheuol y bryn, yn union uwchben Llangynog. Yn debyg i fryngaerau eraill yn yr ardal, mae'n debyg bod y gwaith o'i chynnal fel anheddiad amddiffynedig wedi dod i ben yn dilyn goresgyniad y Rhufeiniaid at ddiwedd y ganrif gyntaf OC, os nad yn gynt. Gwyddys hefyd am garnedd gylchog debygol o'r Oes Efydd ar gopa'r bryn. Ceir nifer o hafodydd waliau cerrig ar gopa'r bryn neu yn ei ymyl, sy'n deillio o bosibl o'r canoloesoedd neu'r cyfnod l-ganoloesol cynnar.

Prif nodweddion tirweddol hanesyddol

Mynydd amlwg gyda chreigiau serth a marian a llethrau caregog ar bob ochr ac eithrio'r gogledd, ac mae nifer o frigiadau creigiog ar y copa, ac mae'r tir o fewn yr ardal cymeriad yn gorwedd rhwng 200-532m uwch lefel y mr. Tir comin ydyw o hyd, ac fei defnyddir heddiw fel porfa arw yn bennaf. Ceir prysgwydd gwasgaredig a phocedi ynysedig o goetir collddail hanner naturiol gan gynnwys coed derw a bedw. Arferid dweud bod y tylwyth teg yn byw ar y mynydd ac y dylid ei osgoi'n llwyr, a diau mai ei dopograffeg trawiadol sy'n gyfrifol am hyn. Disgrifiwyd ef fel hyn yn llyfr Lewis, 'Topographical Dictionary of Wales' - 'abounding with features of picturesque beauty, and of rugged grandeur'.

Ffynonellau

Forde-Johnston 1976
Lewis 1833
Richards 1934
Walters 1993

I gael gwybodaeth bellach cysylltwch ag Ymddiriedolaeth Archaeolegol Clwyd-Powys yn y cyfeiriad, hwn neu cysylltwch gwefan Cyngor Cefn Gwlad Cymru ar www.ccw.gov.uk.