CPAT logo
Cymraeg / English
Adref Eto
Tirwedd Hanesyddol Dyffryn Tanat

Disgrifio Nodweddion Tirwedd Hanesyddol

Dyffryn Tanat


TIRWEDDAU AMAETHYDDOL

Fel yn achos llawer o dir ar ffin Cymru, seiliwyd economi amaethyddol modern Dyffryn Tanat ar nifer o elfennau sylfaenol a dibynnol, syn hawdd eu hadnabod o fewn y dirwedd porfeydd heb eu hamgu yn yr ucheldir ar porfeydd amgaedig ar porfeydd r yn yr iseldir. Heddiw maer cynhyrchiant r yn gymharol fach er bod cnydau porthi yn dal i fod yn hanfodol ar gyfer treulior gaeaf. Dechreuodd y patrwm hwn o ddefnydd tir erbyn diwedd y 14eg ar 15fed ganrif, fwy na thebyg, gyda diflaniad y system ganoloesol Gymreig o ddaliadau llwythol y gwelau ar gafaelion wrth i'r gwaith o amgu ac uno'r dailiadau greu tirwedd yn y pendraw o ffermydd gwasgaredig yn cynnwys dosbarth o weithwyr gwerinol a boneddigion llai. Cafodd traddodiadau etifeddu canoloesol effaith sylweddol ar y dirwedd, gydar system o gyfran neu rannu rhwng pob etifedd gwrywaidd yn peri amgu ffriddoedd o amgylch yr hen ganolfannau llwythol, proses a ddisodlwyd yn ddiweddarach gan bwysau poblogaeth. Fodd bynnag, nid yw hen draddodiadaun cilion hawdd, ac mor hwyr thua 1560 fe wnaeth Maurice ap Meredith osgoir arferiad Tuduraidd o gyntafanedigaeth drwy rannu ystad fach Lloran-uchaf yng nghornel gogledd-ddwyreinol Dyffryn Tanat ymhlith ei wyth mab a oroesodd. Yn ystod y 17eg ar 18fed ganrif datblygwyd ystadau mawr, ac roedd perchenogion tiroedd mawr yn Nyffryn Tanat yn cynnwys teulu Herbert o Gastell Powys ar Williams-Wynn o Wynnstay. Gwnaed gwelliannau mawr o ran arferion amaethyddol a gwelwyd sefydlu daliadau llai a bythynnod i ffermwyr defaid yn ystod y blynyddoedd o brinder tir ar ddiwedd y 18fed ganrif ac ar ddechraur 19eg ganrif. Yn sgl dirwasgiad amaethyddol diwedd y 19eg ganrif a dechraur 20fed ganrif cefnwyd ar rai daliadau bach ar y tir mwy ymylol, ac ar ddechraur 20fed ganrif rhannwyd nifer o ystadau a chynyddwyd nifer y perchenogion a oedd yn byw ynddynt.

Maen debyg ei fod yn arwyddocaol yn y rhan hon o Ddyffryn Tanat fod trawsnewidiad sydyn yma rhwng llawr y dyffryn a chopar mynydd. Pan oedd y tir amaethyddol cyfyngedig ar lawr y dyffrynnoedd cyffiniol wedi ei ddefnyddion llawn, yn ystod y cyfnod canoloesol fwy na thebyg, byddai wedi bod yn angenrheidiol ymestyn at gopar mynydd er mwyn cael gafael ar fwy o dir amaethyddol gan mor serth oedd ochrau'r dyffrynnoedd. Mae sefyllfa wahanol iw gweld yn rhannau dwyreiniol Dyffryn Tanat, lle maer trawsnewidiad rhwng gwaelod y dyffryn a chopar mynydd yn llai dramatig a ller oedd clytiau o diroedd mwy ymylol yn parhau i gael eu defnyddio o amgylch ymylon agos y tir amgaedig yn ystod rhan helaeth or 19eg ganrif. Mae maint y comin ucheldir a geir heddiw yn Nyffryn Tanat yn cynrychioli cyfran fach or tiroedd gwastraff ar tiroedd comin heb eu hamgu a oroesai mor ddiweddar dechraur 19eg ganrif, fel y dangosir ar y map degwm, ac maen glir fod y waliaun parhau i gael eu hadeiladu a bod gwrychoedd yn cael eu plannu yn ystod diwedd y 19eg ganrif.

Tiroedd comin uchel
Fel mewn nifer o fannau yng Nghymru, maer defnydd o borfeydd y tiroedd comin uchel dros yr haf wedi bod yn rhan bwysig a chanolog or economi gwledig yn Nyffryn Tanat ers sawl canrif ac wedi gwella potensial economaidd y ffermydd o faint cymedrol ar yr iseldir, rhywbeth sydd o bwys arbennig o ran hwsmonaeth gwartheg. Roedd y trawstrefa, neu ymfudo tymhorol, or hendre/hendref neu fferm barhaol ar yr iseldir at yr hafod/hafoty neur annedd ar yr ucheldir yn ystod yr haf (haf + bod, sef annedd neu dŷ) hefyd yn chwarae rhan bwysig yn y cylch amaethyddol blynyddol drwy gadw anifeiliaid oddi ar y dolydd r a silwair cyffredin yn yr iseldir. Byddai cyswllt rheolaidd wedii gynnal gydar hendref drwy gydol misoedd yr haf, drwy fynd chynnyrch llaeth gartref, a thorri mawn. Maen dra thebygol fod y trawstrefa yn Nyffryn Tanat yn dyddio o gyfnod cynharaf amaethyddiaeth sefydlog, ac wedi dechraun lleol, fwy na thebyg, yn ystod y cyfnod Neolithig. Yn wir, gwnaed awgrymiadau mewn mannau eraill ym Mhrydain, fod ei wreiddiau yn arferion grwpiau hela a chasglu yn ystod y cyfnod Rhewlifol Diweddar ar cyfnod l-Rewlifol cynnar, grwpiau a ddilynai drywydd gyrroedd o lysysorion fel elc a cheirw a oedd yn ymfudo ir ucheldiroedd er mwyn bwydo ar y porfeydd dros yr haf. Gallai presenoldeb carneddau claddu amlwg or cyfnod cynhanesyddol diweddar ar yr ucheldir hefyd fod yn gysylltiedig defnydd tymhorol o borfar ucheldir yn hytrach na thrwy gydol y flwyddyn.

Erbyn y cyfnod l-ganoloesol cynnar o leiaf rhoddwyd pris mawr ar hawliau comin, ar sail y nifer o dda byw y gellid eu cadw ar yr hendref yn ystod y gaeaf. Erbyn y 18fed ganrif roedd y dogn neu ddosraniad o anifeiliaid y caniateid ir ffermwyr eu rhoi i bori ar y tiroedd comin yn gyffredinol yn gymesur maint y fferm ar yr iseldir, gan bwysleisior hen gyswllt hanfodol rhwng y porfeydd ar yr ucheldir ar ffermydd ar yr iseldir. Maen debygol fod trawstrefan arferiad hynafol yn Nyffryn Tanat, ond hyd yma prin iawn ywr dystiolaeth ohono ar wahn i dystiolaeth a geir mewn enwau lleoedd. Yn gyffredinol dim ond dangos maint y tir a amgaewyd a wnar mapiau degwm, er y gellir gweld ambell hafod ar ymylon yr ucheldiroedd ller oedd wedii hamgu gan orgyffyrddiad darniog y tiroedd comin uchel a wnaed yn ystod y 18fed ar 19eg ganrif. Cofnodwyd y rhan fwyaf o ucheldiroedd Dyffryn Tanat ar rifyn cyntaf mapiau perthnasol 6 modfedd yr Arolwg Ordnans, a gyhoeddwyd rhwng 1879-92. Y mapiau hyn, a gyhoeddwyd dros ganrif a mwy ar l i nifer or hafodydd gael eu hesgeuluso, ywr cofnod cyntaf or rhan fwyaf o enwau lleoedd yn ucheldiroedd Dyffryn Tanat. Maer nifer gymharol fach o enwau hafodydd a gofnodwyd ar y map degwm ac ar rifyn cyntaf Arolwg Ordnans 6 modfedd iw canfod yn bennaf ar ymylon tiroedd amgaedig ac maen debygol fod enwau lleol tebyg eraill o fewn yr ardaloedd o rostir uchel bellach wedi mynd yn angof.

Mae'n ddiddorol gweld y gellir cysylltu enw un or hafodydd prin a oroesodd yn uniongyrchol hendref amlwg neu fferm ar yr iseldir. Maen amlwg fod Hafoty Arllen-fawr ar uchder o 450m ar y rhostir ir de-orllewin o Bennant Melangell yn dŷ haf Arllen-fawr, sef fferm ar lawr y dyffryn ger Pen-y-bont Fawr tua 9km ir gogledd-ddwyrain, y gellir ei olrhain o leiaf at ail hanner y 16eg ganrif. Roedd yr hwylan neur gilffordd yn ffordd hanfodol o gysylltur ffermydd ar yr iseldir r tiroedd comin uchel. Peth arall diddorol yw fod hendre a hafod Arllen-fawr wedi'u cysylltu ffordd gyhoeddus ac yna gan lwybr a elwir yn Ffordd Gefn, sef un o nifer fach or prif drywyddau syn cysylltu ffermydd y dyffryn gydar ucheldiroedd yn y gorllewin. Gellir olrhain yr enw lle Hafoty Arllen-fawr i rifyn 1af yr Arolwg Ordnans 6 modfedd, a gyhoeddwyd yn 1890, ac maen dal i ymddangos ar fapiau modern. Roedd yr un enw, ond ar ffurf Garthgelynen-fawr, yn enw ar un o brif drefgorddau plwyf Pennant Melangell, ac mae'n bosibl fod y fferm ai gysylltiadau gyda hafod ar yr ucheldir yn dyddio o'r cyfnod canoloesol cynnar. Heddiw, mae Hafoty Arllen-fawr yn grŵp o gorlannau defaid, ond mae gwaith maes diweddar wedi awgrymu bod olion waliau cynharach gerllawr gorlan ddefaid yn ogystal nifer o lwyfannau adeiladau eraill ac o bosibl hafodydd eraill a esgeuluswyd yn y cyffiniau. Gellir gweld sefyllfa debyg yn Hafoty Cedig, sef grŵp pellach o gorlannau defaid ir gorllewin. Mae olion nifer o hafodydd eraill wediu nodi yn y cyffiniau, ond yn sgl prinder gwaith maes systematig mewn mannau eraill ar ucheldiroedd Dyffryn Tanat nid oes gwybodaeth drylwyr am wasgariad yr hafodydd posibl ar gael.

Corlannau defaid ywr adeiladweithiau ffermio hanesyddol amlycaf syn weladwy yn yr ucheldiroedd. Mae eu gwasgariad yn gyffredinol yn ymylol ir tiroedd comin ac maent yn bwysig o ran dangos trywydd arferol mynediad at gopar mynydd. Maer mwyafrif o'r corlannau defaid, fwy na thebyg, yn perthyn i ddiwedd y 18fed ganrif ar 19eg ganrif, ac yn cyd‑fynd chynnydd ym mhwysigrwydd ffermio defaid yn ystod y cyfnod hwn. Dangosir y rhan fwyaf o'r corlannau defaid syn bodoli heddiw ar rifyn cyntaf Arolwg Ordnans 6 modfedd, a gyhoeddwyd rhwng 1879-92, er bod nifer ohonynt yn edrych fel pe baent yn ymddangos gyntaf ar fapiau a gyhoeddwyd ar ddechraur 20fed ganrif. Ceir tystiolaeth bod rhai corlannau defaid wediu hadeiladu mewn cyfnodau gwahanol, ac fel y gwelsom, maen bosibl fod rhai ohonynt yn gorgyffwrdd r hafodydd cynnar.

Gallai nifer o elfennau eraill enwau lleoedd sy'n ymddangos yn llai amlwg yn lleol fod ag ystyron tebyg i hafod, ond na fu ymchwilio llawn i'w bodolaeth o fewn Dyffryn Tanat. Maer elfen yn yr enw lle meifod (annedd ym mis Mai) yn ymddangos yn yr enw Gwernfeifod, sef fferm ar uchder o 380 metr ychydig ir gogledd o Gwm Blowty, er bod dau gae cysylltiedig wediu henwin Gwern Hendre a Buarth yr Hendre ar y degwm. Ymddengys Lluest (caban) yn achlysurol, er ei fod yn llai amlwg mewn rhannau eraill o Gymru. Maer enw lle Lluest yn Hafod-y-maen a gofnodwyd yn 1636 ym mhlwyf Llanrhaeadr-ym-Mochnant yn cysylltu ystyr lluest gyda hafod. Mae bwthyn yn elfen bellach mewn enw lle a allai fod yn berthnasol yma.

Gwnaed newidiadau amrywiol o leiaf ers yr 17eg ganrif a berodd ddirywiad mewn ymfudo dros yr haf drwy gydol gogledd Cymru erbyn diwedd y 18fed ganrif. Yn gyntaf, roedd pwysigrwydd cynyddol ffermio defaid ar draul gwartheg godro yn golygu bod llai o angen am oruchwylio anifeiliaid a oedd yn pori ar yr ucheldir yn ddyddiol. Datblygodd ffermio defaid mor bwysig fel bod y teithiwr, John Ailkin, wedi honni yn 1800 fod cyfoeth Sir Fynwyn deillio oi ddefaid ai wln ar gwlanenni a brethyn garw eraill a wnaed ohono. Yn ail, yn sgl cynnydd yng ngorgyffyrddiad y tiroedd roedd nifer o dai haf ar ymylon tiroedd comin ar yr ucheldir yn cael eu haddasun ffermydd parhaol, lle yr oedd pobl yn preswylio ynddynt drwy gydol y flwyddyn.

Ni chadwyd dogfennaeth effeithiol ynghylch pa mor gyflym y ci tiroedd eu hamgu a ddigwyddodd yn ystod y 17eg ganrif ar 18fed ganrif, ond mae Rhestr Rhaniadau Degwm 1841 ar gyfer Llanrhaeadr-ym-Mochnant yn rhoi manylion am dros 2,200 o erwau o dir comin a amgaewyd yn answyddogol yn yr 20 mlynedd blaenorol. O leiaf erbyn y 18fed ganrif roedd Sir Fynwy yn enwog am fagu ceffylau gwyllt ar y bryn. Yn draddodiadol gwerthwyd merlod gynhenid bach a fagwyd ar fynyddoedd y Berwyn yn y ffeiriau anifeiliaid a gynhelid ym mis Gorffennaf a mis Tachwedd yn Llanrhaeadr-ym-Mochnant, ond roedd hyn yn dod i ben erbyn diwedd y 19eg ganrif yn sgl amgu tir. Ymddengys fod y broses o amgu ucheldir ers yr 17eg ganrif yn un o dri phrif ddull: clytiau o dir comin gerllaw ffermdir amgaedig a oedd yn bodoli eisoes; caeau amgaedig ynysig yn amgylchynu hafod ar yr ucheldir a ddefnyddiwyd wedyn at ddibenion preswylio drwy gydol y flwyddyn; a gorgyffwrdd tiroedd ffermwyr defaid ar raddfa fach yn niwedd y 18fed ganrif a dechraur 19eg ganrif. Roedd daliad ym mhlwyf Llanrhaeadr-ym-Mochnant ar dir mor uchel fel nad oedd ei ddisgrifio fel tir yn agos at y nefoedd yn hollol anaddas. Roedd traddodiad o godi tŷ dros nos (tŷ unnos) a hawlio perchenogaeth ar y tir oi amgylch, arferiad y tybid ei fod yn gyfreithiol, wedi diflannu erbyn dechraur 19eg ganrif, ac ni cheir unrhyw dystiolaeth sylweddol ohono yn Nyffryn Tanat. Dim ond un enghraifft sydd ohono fel enw lle, sef Cae unnos yn nhrefgordd Glanafon ym mhlwyf Llanrhaeadr-ym-Mochnant.

Amgur Iseldir
Yn gyffelyb i dystiolaeth anheddiad maer dystiolaeth gynhwysfawr gynharaf o ffiniau caeau yn gymharol hwyr o ran dyddiad, sef y dystiolaeth honno a ddarperir ar fapiau degwm y 1830au ar 1840au. Maen bosibl adnabod rhai or prosesau a ffurfiodd y dirwedd hon yng nghanol y 19eg ganrif, ond mae dadansoddiad manwl a dehongliad o hynny ar patrwm caeau presennol y tu hwnt i gwmpas yr astudiaeth hon.

Mae astudiaeth or dystiolaeth anheddiad uchod yn awgrymu bod y dirwedd o ganol y 19eg ganrif yn cynrychioli uno prosesau amrywiol a osodwyd ar ben ei gilydd. Yn gyntaf, ymddengys fod ffermydd mwy ar yr iseldiroedd, yn aml mewn grwpiau o ddau neu dri ac yn benthyg eu henwau ir trefgorddau creiddiol hŷn, a gododd maen debyg yn ystod y cyfnod canoloesol diweddar drwy broses o atgyfnerthu ac uno daliadau tir a rannwyd gan deuluoedd estynedig neu grwpiau llwythol. Yn ail, maer ffermydd llai, y gellir eu dyddio weithiau yn sgl yr adeiladau ffrm nenfforch neu ffrm flwch, syn cynrychioli cyfnod ehangu ffermio ar dir llai ffafriol rhwng diwedd y 15fed ganrif ar 17eg ganrif. Yn drydydd, roedd gorgyffyrddiad tiroedd i gynnwys y tiroedd comin uchel mewn ardaloedd penodol yn sgl codi bythynnod a thyddynnod yn ystod y 18fed ar 19eg ganrif.

Gellir adnabod enghreifftiau clir or prosesau hyn ym mhatrymau caeau heddiw o fewn Dyffryn Tanat. Gellir adnabod olion caeau r agored canoloesol mewn nifer o leoedd, er enghraifft yng Nghwm Pennant a Chwm Rhiwarth. Fe'u cynrychiolir gan ardaloedd o gaeau stribed amlberchnogaeth. Maer ddau gae agored hyn yn fach iawn, yn llai na 5-10 erw o faint, ac maen debygol mair unig reswm iddynt oroesi yw oherwydd eu bod wedi'u hynysu'n gymharol ar ymylon yr ardal anheddiad. Astudiwyd patrwm bron yn union debyg mewn cefndir tebyg ym Mhennant, ir de o Landrillo a oedd hefyd, ar adeg y degwm, wedii amgylchynu gan grŵp o dair neu bedair fferm. Collwyd yn gyffredinol dystiolaeth gyffelyb, mae'n debyg, mewn mannau eraill o fewn Dyffryn Tanat o ganlyniad i uno ac atgyfnerthu daliadau tir yn ystod diwedd y cyfnod canoloesol, er bod rhywfaint o arwydd oi gyffredinolrwydd yn ymddangos mewn enwau caeau. Enwir y stribedi yng nghaeau agored Cwm Llech a Chwm Rhiwarth naill ain lleiniau neu'n faes yn y rhestr rhaniadau degwm ac maer ddau enwn arwyddo r agored or math hwn. Mae dosbarthiad enwau caeau sy'n cynnwys maes o fewn Dyffryn Tanat yn arwyddo lleoliad rhai or ardaloedd r agored ar bridd gwell o fewn pob trefgordd. Ymddengys fod y patrwm sylfaenol hwn wedii ystumio yng nghyffiniau Llanrhaeadr-ym-Mochnant, gyda chasgliad o enwau lleoedd a chaeau yn cynnwys maes ir de-ddwyrain or dref, yn ardal Maes Mochnant, sydd fwy na thebyg yn cynrychioli caeaur dref a oedd yn perthyn i anheddiad y farchnad. Ceir cyfoeth o dystiolaeth o enwau caeau eraill yn ymwneud defnydd tir yn Nyffryn Tanat, gan gynnwys nifer o gyfeiriadau at adeiladweithiau nad ydynt bellach yn weladwy megis odyn mewn cae, ar gyfer sychu ŷd, mae'n debyg.

Mae tystiolaeth o fannau eraill yn awgrymu bod y systemau Cymreig o dirddaliadaeth yn dechrau dirywio yn ystod y 14eg ganrif ac erbyn y 15fed ganrif a dechraur 16eg ganrif bod patrwm o ffermydd annibynnol wedi dod ir amlwg drwy atgyfnerthu ac uno tiroedd a rannwyd. Fel y nodwyd mewn adran gynharach roedd patrwm anheddiad o dyddynnod wedi datblygu erbyn diwedd y cyfnod canoloesol diweddar o ffermydd gwasgaredig nodweddiadol a leolwyd ar ymyl y dyffryn, ychydig islaw ymylon y ffriddoedd amgaedig neur ucheldir heb ei amgu. Ymddengys fod y rhan fwyaf or patrwm cyffredinol hwn wedi goroesi i ganol y 19eg ganrif er ei fod, i raddau amrywiol, wedii ddisodli gan gynnydd yn y tiroedd comin uchel a amgaewyd o leiaf ers dechraur 18fed ganrif fwy na thebyg. Effeithiodd hyn hefyd ar y gweirgloddiau neur caeau ŷd, a oedd yn draddodiadol, fel y tir r, heb eu hamgu au rhannun stribedi. Yn Nyffryn Tanat lleolwyd prif ardaloedd y ddl ar y tir mwy gwlyb o boptur afonydd ar nentydd, ac unwaith eto parhaodd y gwaith o amgur tir hwn yn y 19eg ganrif.

Dymar patrwm amlycaf a welir yn Nyffryn Tanat ar y mapiau degwm a luniwyd yn y 1830au ar 1840au roedd y rhan fwyaf or iseldir wedii amgu eisoes, a sefydlwyd ffermydd annibynnol o fewn eu caeau r a'u dolydd eu hunain. Fodd bynnag, roedd tirwedd yr ucheldir ymylol yn amlwg yn parhau i fod mewn cyflwr cymharol ddeinamig bryd hynny. Fel a nodwyd uchod, roedd y gorgyffyrddiadau ar sawl ffurf, a oedd yn aml ar ben ei gilydd, a gellir nodi nifer o enghreifftiau yn Nyffryn Tanat. Yng Nghwm Glan-hafon ceir sawl clwt bach ynysig o gomin sydd, fwy na thebyg, yn cynrychioli tyddynnod a oedd yn berchen i fwyngloddwyr neu chwarelwyr, gyda phatrwm tebyg yn amlwg ger Tyn-y-graig, ar ben gorllewinol Craig Orllwyn. Mewn mannau eraill, yn arbennig ger Mynydd-y-briw a Chefn-coch, ffurfiwyd nodweddion y tirweddau syn cynnwys bythynnod agos a chaeau bach gan orgyffyrddiadau darniog y tir comin. Yn aml, roedd ffermydd ger ymyl yr uwchdir yn cynnwys nifer o gaeau bach ychwanegol o dir comin. Ers canol y 19eg ganrif mae ardaloedd mawr o ffriddoedd yng ngorllewin a gogledd Dyffryn Tanat, y mae rhai ohonynt yn dal i fod yn dir comin, wediu hamgu gan waliau carreg a oedd, fel y nodir isod yn waliau cefn fwy na thebyg ar hyd ffiniau ystad neu blwyf.

Mathau o ffiniau amgu
Cynrychiolir amrywiaeth o ffiniau caeau hanesyddol yn Nyffryn Tanat, gan gynnwys gwrychoedd, llethrau gwrychoedd neu ffensys, a waliau carreg.

Mae gwrychoedd yn nodweddiadol o waelod dyffrynnoedd ac o rannau isaf ochraur dyffryn ynghyd thiroedd comin amgaedig o ddiwedd y 18fed ganrif ar 19eg ganrif yng ngogledd a dwyrain Dyffryn Tanat. Nid yw nifer or gwrychoedd yn cael eu torri bellach ac feu cynrychiolir erbyn hyn yn syml iawn gan linell afreolaidd o goed mwy o faint neu gan fonion coed. Mae nifer or gwrychoedd ar iseldir yn cynnwys rhywogaethau lluosog (ee draenen wen, coed cyll, masarnen fach, derw, celyn ac ati). Mae nifer or rhain yn debygol o fod yn eithaf hynafol ac maent yn cynrychioli gweddillion coetir neu diroedd amgaedig darniog yn y cyfnodau canoloesol diweddar ac l-ganoloesol cynnar, er nad oes llawer o dystiolaeth ar gael i'w dyddio'n ddibynadwy. Yn ddieithriad mae gwrychoedd mwy diweddar sy'n amgu ardaloedd ymylol o diroedd comin uwch yn un rhywogaeth (ee y ddraenen wen).

Mae cloddiau carreg eang, isel wediu coroni gwrychoedd neu ffensys yn fwyaf nodweddiadol o stribed o dir ar uchder canolig sy'n ymestyn rhwng Llangynog a Llanrhaeadr-ym-Mochnant. Ymddengys fod y rhan fwyaf or cloddiau hyn yn cynnwys clogfeini crwn ac maent, fwy na thebyg, yn gynnyrch y gwaith o glirio cae o feini crwydr rhewlifol, o garreg fwy caled nar ddaeareg solet waelodol. Nid yw dyddiad y cloddiau hyn wedii bennu hyd yn hyn, ond maen bosibl mewn rhai achosion eu bod yn perthyn i gyfnod o ehangur anheddiad ir ardaloedd hyn or 15fed ar 16eg ganrif ymlaen.

Mae waliau carreg yn fwyaf nodweddiadol o rannau or dyffrynnoedd rhewlifol dwfn yn y gorllewin Cwm Pennant, Cwm Rhiwarth a Chwm Blowty, lle y defnyddiwyd clogfeini rhewlifol ac o'r ffriddoedd amgaedig a grwyd or tiroedd comin yn rhannau gogleddol a gorllewinol Dyffryn Tanat, ac maent yn dyddio o ddiwedd y 18fed ganrif a dechraur 19eg ganrif ymlaen. Mae cymhariaeth rhwng rhifynnau 1af ac 2il yr Arolwg Ordnans 6 modfedd yn awgrymu bod nifer or waliau wediu codi yn ystod ail hanner y 19eg ganrif. Mae amrywiaeth o ddeunyddiau adeiladu yn amlwg ac maent yn cynnwys carreg newydd o chwarel a charreg a gasglwyd wrth glirio caeau. Mewn rhai enghreifftiau ceir waliau cefn ar hyd ffiniau ystd neu blwyf, fwy na thebyg, yr ychwanegwyd waliau atodol atynt. Gellir gweld ffiniau cynnar slabiau unionsyth mewn rhannau o Gwn Pennant a Chwm Blowty.