CPAT logo
Cymraeg/ English
Tirwedd Hanesyddol
Canol Dyffryn Wysg
Map o'r ardal cymeriad hon
Mwy Ffotograffau

Nodweddur Dirwedd Hanesyddol

Canol Dyffryn Wysg: Pen-y-crug
Cymunedau Aberhonddu, Honddu Isaf ac Ysgyr, Powys
(HLCA 1171)


CPAT PHOTO 05-C-149

Tirwedd amrywiol, donnog ir gogledd ac ir gorllewin o Aberhonddu gyda chaeau afreolaidd yn bennaf, ac ardaloedd o goetir conwydd a chomin agored ar ben bryniau, a dyffrynnoedd nentydd bach rhyngddynt. Adeileddau amddiffynnol cynhanesyddol a Rhufeinig, gan gynnwys bryngeyrydd mawr Pen-y-crug a Choed Fenni-fach o Oes yr Haearn a Chaer Aberhonddu o adeg y Rhufeiniaid. Elfennau sylweddol o hanes cludiant gan gynnwys y rhwydwaith ffyrdd Rhufeinig yn canolbwyntio ar Gaer Aberhonddu a Rheilffordd Castell Nedd ac Aberhonddu o ddiwedd y 19eg ganrif.

Cefndir hanesyddol

Mae dyddiad y meini hirion amlwg yn Y Batel a Cradoc yn ansicr, er ei bod yn bosib eu bod yn dyddio o Oes yr Efydd. Mae bryngeyrydd Pen-y-crug a Choed Fenni-fach o Oes yr Haearn yn dangos anheddiad a defnydd tir cynnar, yn ogystal r gaer Rufeinig ar anheddiad sifil Rhufeinig cysylltiedig yng Nghaer Aberhonddu, yn dyddio o adeg y gorchfygiad oddeutu 75 OC.

Yn y canol oesoedd cynnar ffurfiair ardal ran o Gantref Selyf o fewn teyrnas Brycheiniog oedd, yn dilyn y goresgyniad Normanaidd, yn ffurfio rhan o arglwyddiaeth mers Aberhonddu. Nododd y frwydr rhwng Bleddyn ap Maenarch a Rhys ap Tewdwr a Bernard de Neufmarch ym 1093 gwymp y deyrnas frodorol. Yn l traddodiad, ymladdwyd y frwydr hon yn y caeau ir de o bentref Y Batel, ond enwyd y fan mewn gwirionedd ar l Abaty Battle yn Sussex, oedd yn tynnu incwm or plwyf hwn. Roedd eglwys Y Batel, a gysegrwyd i Gynog Sant ai dogfennu gyntaf yn y 1220au, yn un o gapeli dibynnol Priordy Aberhonddu.

Yn dilyn y Ddeddf Uno ym 1536 daeth yr ardal yn ddiweddarach yn rhan o Gantref Merthyr o fewn Sir Frycheiniog. Ar l hynny ffurfiodd rannau o blwyfi degwm Aberhonddu Sant Ioan ar Batel yn y 19eg ganrif.

Nodweddion allweddol y dirwedd hanesyddol

Caeau afreolaidd canolig i fawr yn bennaf gyda gwrychoedd rhyngddynt, rhwng 140 a 310 metr uwchlawr mr, yn cynrychioli amgu tameidiog ers y canol oesoedd o leiaf. Ardaloedd llai, ar wahn, o gaeau gydag ochrau syth yn awgrymu amgu neu ad-drefnur dirwedd yn y cyfnod ar l y canol oesoedd, gydag ardal o borfa comin arw, heb ei gwella, ar Ben-y-crug. Coetir yng Nghoed Fenni-fach ac ar hyd glan ogleddol afon Wysg, gan gynnwys rhywfaint o goetir collddail lled-naturiol ac ailblanedig a phlanhigfeydd conwydd yn dyddio or 18fed ganrif ddiweddar ir 20fed ganrif yn l pob tebyg.

Maer ddwy fryngaer fawr yn eu lleoliad strategol ym Mhen-y-crug a Choed Fenni-fach yn dangos anheddiad a defnydd tir cynhanesyddol diweddarach yn yr ardal, yn l pob tebyg yn cynrychioli canolfannau llwythi yn Oes yr Haearn cysylltiedig llwyth brodorol y Silwriaid.

Adeiladwyd Caer Aberhonddu, syn gaer Rufeinig nodweddiadol, yng nghyfnod y goresgyniad yn dilyn darostwng llwyth brodorol y Silwriaid oddeutu 75 OC. Ychwanegwyd amddiffynfeydd carreg yn gynnar yn yr ail ganrif a datblygodd anheddiad sifil ynghlwm wrth y gaer. Maen ymddangos y gostyngwyd maint garsiwn y gaer erbyn canol yr ail ganrif er bod tystiolaeth o weithgaredd o ryw fath, efallai o natur sifil, yn parhau ir 4edd ganrif ddiweddar o leiaf. Efallai bod safle clostir l cnwd tua 300 metr ir gorllewin o Gaer Aberhonddun cynrychioli gwersyll ymarfer milwrol Rhufeinig.

Safai Caer Aberhonddu ar ganolbwynt cyfundrefn o ffyrdd Rhufeinig milwrol strategol, yn rhedeg tuar de i gyfeiriad Ystradgynlais (Powys), tuar gogledd i gyfeiriad Llandrindod, tuar de-ddwyrain ar hyd dyffryn Wysg ir Fenni (Sir Fynwy), tuar gogledd-ddwyrain i Kenchester (Swydd Henffordd) a thuar de-orllewin i Lanymddyfri (Sir Gaerfyrddin). Mae cerrig milltir Rhufeinig arysgrifedig yn dangos y cynhaliwyd y ffordd rhwng Caer Aberhonddu a Llanymddyfri tan yn ddiweddar yn y 3edd ganrif o leiaf ar ffordd rhwng Caer Aberhonddu ar Fenni hyd at ganol y 4edd ganrif o leiaf. Mae rhannau o gwrs pob un or ffyrdd hyn yn hysbys o waith maes neu gloddio er mai damcaniaethol yw darnau eraill.

Cynrychiolwyr anheddu diweddar ywr anheddiad eglwysig cnewyllol bach or canol oesoedd yn Y Batel, yr aneddiadau cnewyllol bach sydd wedi tyfu ar gyffyrdd neu ger pontydd fel yn Cradoc a Phont-yr-Ysgyr ar l y canol oesoedd, a ffermydd gwasgaredig cymharol fawr gyda thai a bythynnod gwasgaredig eraill yma ac acw, rhai ohonynt efallain deillio or canol oesoedd. Enghreifftiau o gyfnod blaenorol o dai bonedd yw ffermdy Gaer House, adeilad ffrm bren or 16eg-canrif yn l pob tebyg, yr ychwanegwyd adain garreg aton ddiweddarach. Ym Mhen-y-crug mae casgliad o adeiladau carreg nodweddiadol o ddiwedd y 18fed ganrif a dechraur 19eg ganrif gan gynnwys ffermdy, ysgubor, beudy a storfa goed. Fila carreg wedii rendro yw Lake House or 19eg ganrif ddiweddar ar lan orllewinol Llyn Gludy, a adeiladwyd fel bwthyn arddull y Swistir neur Alpau.

Mae hen chwareli carreg bach gwasgaredig ar gyfer carreg adeiladu, ar hen waith brics a theils ar lethrau deheuol bryngaer Pen-y-crug, yn cynrychioli gweithgaredd diwydiannol yn yr ardal. Roedd y bryngaer, yn l pob tebyg, yn cyflenwi deunyddiau adeiladu i dref Aberhonddu oedd yn ehangu ar ddiwedd y 18fed ganrif a dechraur 19eg ganrif, gan ddod i ddiwedd ei oes unwaith yr oedd modd cyflenwi deunyddiau adeiladu i Aberhonddu ar y trn, or 1860au ymlaen.

Mae hen gwrs Rheilffordd Castell Nedd ac Aberhonddu, a orffennwyd erbyn 1872 ai chau ym 1963, yn croesi ochr ogleddol yr ardal.

Ffynonellau

HER Rhanbarthol CPAT; Cronfa ddata Adeiladau Rhestredig Cadw; Charles 1938; Burnham 1995; Casey 1970; Craster 1954; Davies 1981; Davies 1999; Fenton 1917; Glynne 1886; Haslam 1979; Hogg 1965; Jarrett 1969; Jones 1909; King 1959; Jones a Smith 1965; Lewis 1833; Martin a Walters 1993; Maxwell a Wilson 1987; Morgan a Powell 1999; Parry 1985; CBHC 1997; Rivet a Smith 1979; Silvester a Dorling 1993; Wheeler 1926; Waller 2000

I gael gwybodaeth bellach cysylltwch os gwelwch yn dda ag Ymddiriedolaeth Archaeolegol Clwyd-Powys yn y cyfeiriad hwn neu ewch i wefan Cyngor Cefn Gwlad Cymru yn www.ccw.gov.uk.