<HTML>
<HEAD>
<TITLE>
Clwyd-Powys Archaeological Trust - Projects - Historic Landscapes - Middle Usk Valley - 
</TITLE>
</HEAD>
<BODY BACKGROUND="../../../../white.gif" LINK="3956BB" VLINK="gray" ALINK="F79431">

<TABLE WIDTH="100%">
<TR>
<TD BACKGROUND="../../../../green.gif" WIDTH="175" VALIGN="top">
<CENTER>

<IMG SRC="../../../../logo.gif" WIDTH="130" HEIGHT="159" ALT="CPAT logo" VSPACE="10">
<HR WIDTH="80%">

<STRONG>
Cymraeg / <A HREF="1177.htm">English</A>
</STRONG>
<HR WIDTH="80%">

<TABLE>
<TR>
<TD>
<IMG SRC="../../../../leftart.gif" ALIGN="left">
</TD>
<TD>
<STRONG><A HREF="w_muintr.htm#1177 Cathedine">Tirwedd Hanesyddol <br>Canol Dyffryn Wysg</A></STRONG>
</TD>
</TR>
<TR>
<TD>
<IMG SRC="../../../../rightart.gif" ALIGN="left">
</TD>
<TD>
<STRONG><A HREF="1177map.htm">Map o’r ardal cymeriad hon</A></STRONG>
</TD>
</TR>
<TR>
<TD>
<IMG SRC="../../../../rightart.gif" ALIGN="left">
</TD>
<TD>
<STRONG><A HREF="w_1177ph.htm">Mwy Ffotograffau</A></STRONG>
</TD>
</TR>
</TABLE>

</CENTER>
</TD>


<TD>
<IMG SRC="../../../../giftrans.gif" WIDTH="5">
</TD>

<TD>
<H1>Nodweddu’r Dirwedd Hanesyddol</H1>
<H2>Canol Dyffryn Wysg: 

<EM>Llanfihangel Cathedin

</EM><BR>Cymuned Llan-gors, Powys	
<BR>(HLCA 1177) </H2> 
<HR> 
<P><IMG SRC="05c0076.jpg" WIDTH="300" ALIGN="right" HSPACE="10" VSPACE="5" ALT="CPAT PHOTO 05-C-76">

<EM>
<P>
Tirwedd o gaeau a rannwyd yn rheolaidd ar lethrau gorllewinol Mynydd Troed a Mynydd Llan-gors yn edrych dros Lyn Syfaddan, gyda ffermydd gwasgaredig, a amgaewyd yn ôl pob tebyg yn y cyfnod canoloesol diweddarach ac ôl-ganoloesol cynnar. Darganfyddiadau carreg yn dangos gweithgaredd cynhanesyddol cynnar. Safleoedd tai gadawedig ac anghyfannedd. </P>
</EM>

<P>
<P>
<H3>Cefndir hanesyddol</H3>
Carnedd gladdu pen cefnen o Oes yr Efydd ar Allt yr Esgair a’r fryngaer ddilynol o Oes yr Haearn sy’n dangos anheddiad a defnydd tir cyn hanes diweddarach. Ffurfiodd yr ardal ran o ymyl dwyreiniol Cantref Selyf i’r gogledd o afon Wysg. Yn dilyn y goresgyniad Eingl-Normanaidd yn yr 11eg ganrif ddiweddar neilltuodd Bernard de Neufmarché Lanfihangel Cathedin i gyd ar y dechrau i’w garcharor Gwrgan ap Bleddyn ap Maenarch ond ailfeddiannwyd gan Bernard yn ddiweddarach ac, o’r 12fed ganrif ddiweddar, ffurfiodd ran o Arglwyddiaeth mers ganoloesol Blaenllynfi. Yn dilyn y Ddeddf Uno yn 1536 ffurfiodd ran o gantref Talgarth ac, yn ddiweddarach, ffurfiodd ran o blwyf degwm Llanfihangel Cathedin yn y 19eg ganrif. Ailadeiladwyd yr eglwys a gysegrwyd i Sant Mihangel yn Llanfihangel Cathedin, a gofnodwyd gyntaf tua dechrau’r 12fed ganrif, i raddau helaeth yn y 19eg ganrif.</P>


<H3>Nodweddion allweddol y dirwedd hanesyddol</H3>
Tirwedd o gaeau rheolaidd yn bennaf gyda gwrychoedd rhyngddynt i’r de ac i’r dwyrain o Lyn Syfaddan, ar fryndir llethrog Allt yr Esgair ac ymylon gorllewinol Mynydd Llan-gors, rhwng tua 150 a 390 metr uwchlaw’r môr. Mae’n ymddangos bod y patrymau caeau neilltuol yn yr ardal yn cynrychioli clirio ac amgáu trefnus neu amgáu porfa gomin flaenorol yn y cyfnod canoloesol diweddarach neu ôl-ganoloesol cynnar. Pori yw’r defnydd tir cyfoes yn bennaf, gyda rhywfaint o blannu conwydd ar Allt yr Esgair. Mae anheddiad cyfoes yn cynnwys nifer o ffermydd gwasgaredig iawn gan gynnwys fferm a thŷ Trebinshwn a Chathedin Isaf, gyda’r ddau ohonynt efallai’n tarddu o’r canol oesoedd diweddar neu’r ôl-ganol oesoedd cynnar. Efallai bod safleoedd tai gadawedig ar ymylon dwyreiniol Allt yr Esgair yn cynrychioli diboblogi gwledig ar ddiwedd y 19eg ganrif a dechrau’r 20fed ganrif. Mae chwareli cerrig blaenorol o’r 19eg ganrif gynnar neu gynharach ar grib Allt yr Esgair, rhai ohonynt wedi difrodi amddiffynfeydd y fryngaer o Oes yr Haearn. Yn gysylltiedig â’r rhain mae sarn sy’n arwain i gyfeiriad Talybont ar Wysg. Y ffordd dyrpeg o ddiwedd y 19eg ganrif rhwng Talgarth a Bwlch sy’n ffurfio llawer o derfyn dwyreiniol yr ardal. Yn ôl pob tebyg, roedd Tŵr Paragon crwn, ffoledd o’r 19eg ganrif gynnar, yn uchel ar ochr orllewinol Allt yr Esgair, i’r dwyrain o Newton, yn ganolbwynt marchogaeth, hela neu hirdeithiau cysylltiedig ag un o’r ystadau tirog lleol. </P>


<P>
<P>
<H3><A HREF="w_mubibl.htm">Ffynonellau</A></H3>
Cofnod Amgylchedd Hanesyddol CPAT; CBHC 1997; Rhestri Adeiladau Rhestredig Cadw; Glynne 1886; Haslam 1979; Jones, T, 1911; Jones a Smith 1963; Morgan a Powell 1999; Silvester 1998; Silvester a Dorling 1993

<CENTER>
<P>I gael gwybodaeth bellach cysylltwch os gwelwch yn dda ag  <STRONG>Ymddiriedolaeth Archaeolegol Clwyd-Powys</STRONG> yn y <A HREF="../../../../cpat/contact/contact.htm">cyfeiriad</A> hwn neu ewch i wefan <STRONG>Cyngor Cefn Gwlad Cymru</STRONG> yn <STRONG>www.ccw.gov.uk</STRONG>.

</CENTER>

</TD>
</TR>
</TABLE>

</BODY>
</HTML>�