CPAT logo
Cymraeg / English
Adref eto
Prosiectau diweddar CPAT
Safleoedd Angladdol a Defodol Cynhanesyddol

Henebion Angladdol a Defodol Cynhanesyddol ym Mrycheiniog


Mae arolwg Cymru-gyfan o henebion angladdol a defodol cynhanesyddol bellach wedi cael ei gwblhau ym Mrycheiniog. Fel o’r blaen, aed ati â’r gwaith er mwyn gwella Cofnod yr Amgylchedd Hanesyddol (HER), safoni termau, ac arolygu cyflwr presennol y safleoedd a’u statws cyfredol o ran gwarchodaeth.

Map

Dde: Gwasgariad safleoedd angladdol a defodol cynhanesyddol ym Mrycheiniog

Mae canlyniadau'r arolwg yn dangos bod gan Frycheiniog nifer sylweddol o safleoedd pwysig ac enwog. Mae’r arolwg wedi bod yn gwirio’r holl safleoedd a allai fod yn berthnasol, ac mae swyddogion bellach wedi ymweld â bron i 1300 o safleoedd. Fel canlyniad, cyfanswm terfynol y safleoedd angladdol a defodol cynhanesyddol wedi'u cofnodi yn y sir yw 624.

Fel mewn ardaloedd eraill, henebion claddu o’r Oes Efydd yw’r rhan fwyaf o’r safleoedd y mae’r prosiect hwn yn eu cofnodi. Crugiau crynion a charneddi claddu sydd i’w cael yma yn bennaf, gydag oddeutu 450 o safleoedd wedi’u dynodi hyd yma. Mae llawer o feini hirion i’w cael hefyd, gydag oddeutu 89 o safleoedd wedi’u cofnodi. Niferoedd cymharol isel sydd o fathau eraill o henebion megis meingylchoedd, cwrsws a rhesi cerrig.

Beddrodau Siambr

 Ty Illtud

Dde: Beddrod siambr Ty Illtyd yn tremio dros ddyffryn Wysg gyda Bannau Brycheiniog y tu hwnt. © CPAT CS05-08-18

Mae beddrodau siambr Cymru, sy’n cynnwys beddrodau cymunedol y ffermwyr Neolithig cynharaf, ymhlith y strwythurau hynaf o wneuthuriad dyn sydd wedi goroesi. Mae gan Frycheiniog 17 o feddrodau siambr hysbys neu rai posibl yn ne’r sir, y rhan fwyaf ohonynt yn y Mynydd Du, gan gynnwys dau yn Ffostyll, ac eraill yn Little Lodge, Croes Llechau, Gwernvale, Mynydd Troed, Ty Isaf, Cwrt y Prior, Twyn y Beddau, Penywyrlod Talgarth a Phenywyrlod Llaneigon. Ymhlith safleoedd enwog eraill mae’r beddrodau yn Nhy Illtyd a Pipton.

Henebion Cwrsws

Clostiroedd hir a chul â ffosydd yw henebion cwrsws. Mae eu hochrau yn baralel, a phob pen wedi’i gau, ac mae cysylltiad rhyngddynt a gweithgareddau defodol y cyfnod Neolithig. Yn aml mae cysylltiad gofodol rhyngddynt a henebion angladdol neu ddefodol eraill yn y cyfnod Neolithig neu’r Oes Efydd Gynnar. Mae un henebyn cwrsws posibl wedi’i ddynodi ym Mrycheiniog, yn agos i Afon Gwy yn Pipton.

Meingylchoedd

 Carnau Gwynion

Chwith: Henebyn meingylchol Carnau Gwynion, Ystradfellte © CPAT CS05-01-08

Darn crwn o dir wedi’i amgáu â chlawdd, a ffos o’i fewn (fel arfer) yw meingylch, ac mae’n bosibl mai’r rhain yw henebion seremonïol enwocaf y cyfnod Neolithig diweddarach. Dim ond pedwar meingylch neu henebyn ffurf hengoraidd sydd wedi’u dynodi hyd yma, tri ohonynt ym Mannau Brycheiniog, gan gynnwys dau safle ger Ystradfellte.

Crugiau hir

Mae’r arolwg wedi dynodi un crug hir posibl yn unig, yn y Mynydd Du ym Mlaen y Cwm Uchaf, er bod ei leoliad yn anarferol ar gyfer safle o’r fath.

Cylchoedd pren

Ni ddynodwyd ond nifer fach o gylchoedd pren yng Nghymru hyd yma, o olion cnydau yn bennaf, neu o gloddfeydd. Mae un safle posibl wedi’i ddynodi ym Mrycheiniog, tra’n cloddio cylch bychan o gerrig wedi’u gosod ar eu hymylon ym Mhont-ar-Daf.

Cylchoedd cerrig

Pigwn stone circle

Dde: Un o’r ddau gylch cerrig ym Mhigwn ar Fynydd Trecastell. © CPAT CS05-03-26

Mae cylchoedd cerrig Cymru ymhlith y grwpiau henebion mwyaf cynyrfiadol. Eto, er eu hastudio’n helaeth, nid ydym yn deall yn llawn beth oedd eu rôl yn y gymdeithas gynhanesyddol. Credir yn gyffredinol eu bod yn dyddio o ddechrau’r Oes Efydd a thybir iddynt fod â swyddogaeth ddefodol. Maent i’w cael yn aml gerllaw henebion defodol ac angladdol eraill, megis rhesi cerrig, meini hirion a chrugiau. O’r 17 safle posibl sydd wedi’u cofnodi ym Mrycheiniog, mae’r rhan fwyaf ohonynt wedi’u difrodi dros y blynyddoedd, gyda cherrig wedi cwympo neu wedi’u symud ymaith. Ymhlith y safleoedd mwyaf trawiadol mae Cerrig Duon, sydd hefyd â rhodfa o feini hirion bychain, Nant Tarw, sydd â dau gylch a rhes gerrig fer, a Phigwn, lle ceir hefyd dau gylch gyda rhes gerrig bosibl.

Rhesi cerrig

Saith Maen

Chwith: Rhes gerrig Saith Maen ger Dan-yr-Ogof. © CPAT CS05-08-14

Diffinnir rhes gerrig fel un neu fwy o resi paralel yn fras o dair neu fwy o gerrig unionsyth. Mae deg o resi cerrig posibl yn ardal yr astudiaeth, a chofnodwyd bod tair o’r rhain wedi’u dinistrio neu wedi mynd ar goll. Mae’r enghreifftiau sydd wedi goroesi yn syml, heb unrhyw resi dwbl na rhodfeydd. Ar y cyfan, credir bod rhesi cerrig yn dyddio o ddechrau’r Oes Efydd, er y gallai’r rhodfeydd ddyddio o’r cyfnod Neolithig.

Mae tri ar ddeg o resi cerrig wedi’u dynodi ym Mrycheiniog, ac mae naw o’r rhain ym Mannau Brycheiniog, gan gynnwys rhodfa o gerrig sy’n gysylltiedig â chylch cerrig Cerrig Duon, a rhes o dair carreg yn agos at un o gylchoedd cerrig Nant Tarw. Rhes Saith Maen yw un o’r safleoedd mwyaf trawiadol sydd, fel mae ei henw’n awgrymu, yn cynnwys saith o gerrig, dwy ohonynt wedi cwympo erbyn hyn.

Meini hirion

Fish stone

Chwith: Y Fish Stone ym Mhenmyarth ger Crughywel. © CPAT CS03-53-12

Dylid diffinio meini hirion fel cerrig sy’n sefyll ar eu pennau’u hunain, neu weithiau mewn parau, y tybir eu bod yn dyddio o’r Oes Efydd. Mae eu natur, fodd bynnag, yn anochel yn golygu bod modd drysu rhyngddynt a nodweddion diweddarach, fel cerrig ffiniau, pyst gatiau a physt rhwbio ac, wrth gwrs, mae’n eithaf posibl iddynt gael eu hailddefnyddio at y dibenion hyn. Mae swyddogaeth meini hirion cynhanesyddol yn parhau i fod yn ansicr, er ei bod yn ymddangos eu bod yn nodi mannau arwyddocaol, ac mae’n bosibl eu bod yn dangos llwybrau neu ffiniau. Bydd rhai ohonynt yn allgreigiau chylchoedd cerrig, ac mae’n bosibl fod carreg fawr sy’n gorwedd ger cylch cerrig Gelli Hill yn un o’r rhain.

Mae oddeutu 140 o feini hirion posibl wedi’u cofnodi yn y sir, llawer ohonynt yn dal i oroesi, er bod rhai wedi'u difrodi, wedi'u symud, neu maent wedi cwympo. Er bod y rhan fwyaf o’r meini rhwng 0.6m a 2m o daldra, mae yna dair o feini hynod o fawr yn ardal Crughywel; y talaf o’r rhain yw’r Fish Stone ym Mhenmyarth sydd, yn drawiadol, yn 4.5m o daldra.

Byddai’n ymddangos bod eu lleoliadau cyffredinol yn rhoi peth coel pellach i’r awgrym bod o leiaf rhai ohonynt wedi’u codi i nodi llwybr, gyda nifer sylweddol o feini wedi’u lleoli yn agos at lwybrau sy’n croesi’r ucheldiroedd, naill ai mewn bwlch, neu’n agos i un.

Grwpiau o gerrig

Term sy’n disgrifio trefniant o gerrig unionsyth na ellir mo’i adnabod yn rhwydd fel rhes gerrig, cylch cerrig nac unrhyw fath arall o henebyn megalithig amlwg yw ‘grwp o gerrig’. Mae’n anodd eu diffinio, eu dyddio a’u dehongli, er bod 13 o safleoedd posibl wedi’u dynodi.

Crugiau crynion

Pwll y Cig cairn

Dde: Carnedd fechan uwchdirol ym Mhwll y Cig, ger Ystradgynlais. © CPAT CS04-52-08

Mae’r term crug crwn yn cwmpasu amrywiaeth o henebion angladdol o garreg a phridd y gallai arwyddocâd defodol arbennig hefyd fod yn perthyn iddynt. Fel y nodwyd uchod, henebion claddu dechrau’r Oes Efydd yw’r rhan fwyaf o’r safleoedd a gofnodwyd yn yr arolwg. Pan gloddir crugiau crynion, darganfyddir yn aml eu bod yn gorchuddio claddfeydd, naill ai’n gladdedigaethau neu’n amlosgiadau, mewn tyllau neu, fel sydd efallai yn fwy cyffredin mewn ardaloedd uwchdirol, cistiau â haen o gerrig o’u mewn. Gall natur, cynnwys a maint y crugiau amrywio’n sylweddol, er bod eu defnyddiau adeiladu yn aml yn adlewyrchu’r ddaeareg leol, fel bod safleoedd uwchdirol ar ffurf carneddi o gerrig, tra bod rhai ar y tir isel yn dwmpathau pridd fel arfer â ffosydd o’u hamgylch. Mae’r rhan fwyaf o safleoedd bellach yn ymddangos fel twmpathau syml o bridd neu gerrig, er bod gan nifer ohonynt nodweddion gwahaniaethol arwyddocaol. Mae rhai carneddi, a elwir yn ‘garneddi strwythuredig’, yn hynod oherwydd eu hadeiladwaith mwy manwl, efallai gydag ymylfeini neu rai wedi’u gosod ar eu hymylon. Mae yna fwy na 500 o grugiau crynion neu grugiau crynion posibl ar amryw o ffurfiau wedi’u cofnodi ym Mrycheiniog, y rhan fwyaf ohonynt yn garneddi wedi’u hadeiladu o gerrig.

Carneddi Cylchog

Sand Hill ring cairn

Chwith: Carnedd gylchog arbennig o fawr a thrawiadol yn Sand Hill, ger Ystradfellte. © CPAT CS05-03-34

Mae’n bosibl nad henebion claddu yn bennaf mo’r carneddi cylchog, sy’n cynnwys argloddiau cylch dyrchafedig ac yn amgáu rhan fewnol wastad, ac mae’n hawdd drysu rhyngddynt a chylchoedd cytiau, clostiroedd bychain crynion, cylchoedd cerrig arglawdd neu hyd yn oed carneddi sydd wedi’i hysbeilio’n ddrwg. Mae gwaith cloddio wedi dangos iddynt gael eu defnyddio ar gyfer defodau a oedd yn gysylltiedig â chladdu golosg a dyddodion eraill, a oedd efallai yn ategol i’r claddiadau, ac mai dim ond yn ystod cyfnod diweddarach o’u hanes unigol y rhoddwyd esgyrn dynol ynddynt

Cistiau

Fel arfer, roedd twmpath yn gorchuddio bron pob claddfa gynhanesyddol, eto gwyddys am gladdiadau cist syml ledled Cymru, yn enwedig mewn ardaloedd uwchdirol. Os nad oes tystiolaeth sydd wedi goroesi i ddangos bod yna dwmpath dros ben y gladdfa ni ddylai hynny fod yn arwydd nad oedd un yno yn wreiddiol, fodd bynnag. Gwyddys am naw cist yn y sir. Aflonyddwyd ar bob un o’r rhain, ac nid oes capfaen yn gorchuddio’r un ohonynt bellach.

Mynydd Pen-y-fal cairn and cist

Dde: Cist o fewn carnedd ar Fynydd Pen-y-fal, Crughywel. © CPAT CS03-41-10

Ffosydd cylch

Gellir adnabod ffosydd cylch fel arfer o olion cnydau, neu weithiau yn ystod gwaith cloddio, ac maent yn cynnwys un neu fwy o ffosydd consentrig ac nid oes unrhyw dwmpathau amlwg wedi goroesi o’u mewn. Hyd yma, mae 13 o ffosydd cylch olion cnydau wedi’u dynodi, ac mae’r rhan fwyaf o’r rhain i'w cael yn agos at Afon Gwy yn Pipton. Mae diamedr y ffosydd cylch yn amrywio’n sylweddol, gyda'r rheiny ym Mrycheiniog yn amrywio rhwng 6m ac 20m. Mae’n debygol bod ffosydd cylch o’r maint hwn yn cynrychioli olion carneddi crynion a gafodd eu haredig, er y gallai’r safleoedd llai fod yn olion cytiau cynhanesyddol.