<HTML>
<HEAD>
<TITLE>
Clwyd-Powys Archaeological Trust - Projects - Longer reports - PFRM Survey
</TITLE>
</HEAD>
<BODY BACKGROUND="../../../../white.gif" LINK="3956BB" VLINK="gray" ALINK="F79431">

<TABLE WIDTH="100%">
<TR>
<TD BACKGROUND="../../../../green.gif" WIDTH="175" VALIGN="top">
<CENTER>

<IMG SRC="../../../../logo.gif" WIDTH="130" HEIGHT="159" ALT="CPAT logo" VSPACE="10">
<HR WIDTH="80%">

<STRONG>
Cymraeg / <A HREF="pfrmont.htm">English</A>
</STRONG>
<HR WIDTH="80%">

<TABLE>
<TR>
<TD>
<IMG SRC="../../../../leftart.gif" ALIGN="left">
</TD>
<TD>
<STRONG><A HREF="../../../../w_index.htm">Adref Eto</A></STRONG>
</TD>
</TR>

<TR>
<TD>
<IMG SRC="../../../../leftart.gif" ALIGN="left">
</TD>
<TD>
<STRONG><A HREF="../../w_longer.htm">Mynegai prosiectau</A></STRONG>
</TD>
</TR>

<TR>
<TD>
<IMG SRC="../../../../leftart.gif" ALIGN="left">
</TD>
<TD>
<STRONG><A HREF="../w_pfr.htm">Henebion Angladdol a Defodol Cynhanesyddol </A></STRONG>
</TD>
</TR>


</TABLE>
</CENTER>
</TD>

<TD>
<IMG SRC="../../../../giftrans.gif" WIDTH="5">
</TD>

<TD>
<H1>Henebion Angladdol a Defodol Cynhanesyddol yn Sir Drefaldwyn</H1>
<HR>

<P>Parhaodd yr arolwg Cymru gyfan o henebion angladdol a defodol cynhanesyddol ac, fel rhan o hyn, cwblhawyd yr arolwg o Sir Drefaldwyn yn ddiweddar. Gwnaed arolwg rhannol o ran Uchaf Dyffryn Hafren gan Alex Gibson ym 1997-98 fel astudiaeth arbrofol ar gyfer y prosiect, cyn ei estyn dros Gymru gyfan. Mae gwaith maes diweddar wedi cwblhau’r arolwg yn yr ardal hon a ledled gweddill y sir, ac ymwelwyd â thros 750 o safleoedd i gyd. Fel o’r  blaen, aed ati â’r gwaith er mwyn gwella’r Cofnod o Safleoedd a Henebion (CSH), safoni termau, ac arolygu cyflwr presennol y safleoedd a’u statws cyfredol o ran gwarchodaeth. 

<P>Fel yn achos ardaloedd eraill sydd eisoes wedi bod yn destun arolwg, er bod llawer o’r safleoedd yn adnabyddus, ni chynhaliwyd arolwg cynhwysfawr o holl henebion y sir ers rhestr gynnwys y Comisiwn Brenhinol ar Henebion Hynafol a Hanesyddol yng Nghymru yn ystod rhan gyntaf yr ugeinfed ganrif. Mae’r arolwg presennol, felly, wedi darparu cyfle pwysig i ddiweddaru’r cofnod, gan ddarparu manylion cyflwr presennol yr henebion, a chan arwain mewn ambell achos at ailwerthuso’u natur a’u harwyddocâd. 

<P><IMG SRC="map.jpg" ALIGN="right" HSPACE="10" VSPACE="5" ALT="Map">
<P><EM>Dde: Gwasgariad safleoedd angladdol a defodol cynhanesyddol yn Sir Drefaldwyn</EM>

<P>Mae gwasgariad cyffredinol y safleoedd yn dangos sawl tuedd amlwg, yn enwedig crynodiad yr henebion ar hyd dyffrynnoedd afonydd o bwys, yn ogystal ag ar lwyfandiroedd uwchdirol. Mae’r ardal wedi ei chydnabod ers amser hir yn rhywle sydd â photensial archeolegol mawr, ac roedd y pridd ffrwythlon sy’n draenio’n dda yn cynnig amgylchedd deniadol ar gyfer anheddu o’r cyfnod Mesolithig ymlaen. I ryw raddau, mae’n bosibl fod y gwasgariad hwn yn adlewyrchu patrwm arolwg maes archeolegol blaenorol, sydd yn arbennig o amlwg yn nghrynodiad y safleoedd o amgylch Llyn Efyrnwy, lle cynhaliodd CPAT arolwg helaeth o’r uwchdiroedd. 

<P>Henebion claddu o’r Oes Efydd yw’r mwyafrif helaeth o’r safleoedd y mae’r prosiect hwn yn eu cofnodi. Y crugiau crynion a’r carneddau claddu yw’r mwyaf niferus o bell, a nodwyd 354 o safleoedd hyd yma, sef 55% o’r holl henebion. Mae llawer o feini hirion hefyd, gyda 78 o safleoedd wedi’u cofnodi. Niferoedd cymharol isel sydd o fathau eraill o henebion megis meingylchoedd, cwrsws a rhesi cerrig. 

<H3><FONT COLOR="black">Beddrodau Siambr</FONT></H3>
<P>Mae beddrodau siambr Cymru, sy’n cynnwys beddrodau cymunedol y ffermwyr Neolithig cynharaf, ymhlith y strwythurau hynaf o wneuthuriad dyn sydd wedi goroesi. Nid oes gan Sir Drefaldwyn ond un beddrod siambr, yn Afon y Dolau Gwynion, i’r gogledd-ddwyrain o Lyn Efyrnwy Daethpwyd o hyd i’r safle yn ystod arolwg cyflym gan CPAT ym 1993, ac mae’n cynnwys siambr betryal gydag o leiaf dri gwahanol orthostat yn ffurfio mynedfa gul. Mae cyfeiriadau hynafiaethol hefyd yn awgrymu safle posibl ar fynydd Breidden, er bod y safle erbyn hyn wedi diflannu. 

<H3><FONT COLOR="black">Carneddau hir</FONT></H3>
Tra bod beddrodau siambr yn gysylltiedig â’r ardaloedd mwy uwchdirol, mae’n bosibl dweud mai’r crugiau hir o bridd a phren sy’n cyfateb iddynt yn yr ardaloedd iseldirol. Gwyddys am ddau grug hir yn y sir, ac mae dau safle posibl pellach hefyd wedi’u darganfod.  Darganfuwyd y crug hir yn Lower Luggy trwy ffotograffau o’r awyr yn y lle cyntaf, er bod gwaith maes yn ddiweddarach wedi dangos y  twmpath unionsyth bychan a gloddiwyd gan Alex Gibson ym 1994 fel mesur arbrofol. Yn New House, ger Yr Ystog, mae twmpath hirgrwn rhyw 30m o hyd ar droed Corndon Hill gyda golygfeydd ysblennydd dros Ddyffryn Hafren. 


<H3><FONT COLOR="black">Henebion Cwrsws</FONT></H3>
<P>Clostiroedd hir a chul â ffosydd yw henebion cwrsws. Mae eu hochrau yn baralel, a phob pen wedi’i gau, ac mae cysylltiad rhyngddynt â gweithgareddau defodol y cyfnod Neolithig. Yn aml mae cysylltiad gofodol rhyngddynt â henebion angladdol neu ddefodol eraill yn y cyfnod Neolithig neu’r Oes Efydd Gynnar.   Darganfuwyd tair heneb gwrsws bosibl hyd yma o ganlyniad i ffotograffau o’r awyr, er mai dim ond cwrsws Y Trallwng sydd wedi’i gadarnhau o ganlyniad i gloddio. Mae’r safle yn rhan o gasgliad o henebion yn Sarn-y-bryn-caled, i’r de o’r Trallwng sy’n cynnwys y cylch pren adnabyddus. Mae’r cwrsws yn 380m o hyd ac yn 10m o led, gyda therfyniadau sgwâr a sarnau bob hyn a hyn ar ei hyd. Mae’r safleoedd eraill ym Meifod a Chollfryn yn aros ei gael eu harchwilio ymhellach. 

<P><IMG SRC="79cu22.jpg" ALIGN="right" HSPACE="10" VSPACE="5" ALT="Dyffryn Lane henge">
<P><EM>Dde: Golwg o’r awyr ar Hengor Lôn Dyffryn<SMALL>&copy CPAT 79-cu-22</SMALL></EM>

<H3><FONT COLOR="black">Hengorau</FONT></H3>
<P>Darn crwn o dir wedi’i amgáu â chlawdd, a ffos o’i fewn (fel arfer) yw hengor, ac mae’n bosibl mai’r rhain yw henebion seremonïol enwocaf y cyfnod Neolithig diweddar. Mae wyth hengor posibl wedi’u cofnodi yn y sir, ac yn Lôn Dyffryn, i’r de o’r Trallwng y ceir yr un sydd wedi ei gadw orau. Dyma’r unig safle sydd wedi goroesi fel gwrthglawdd.  Trwy ffotograffau o’r awyr neu drwy gloddio y daethpwyd o hyd i’r gweddill. Mae hengor Lôn Dyffryn yn 60m o ddiamedr, mae clawdd isel o’i gwmpas gyda ffos fewnol, ac mae mynedfa i’r gogledd-orllewin. Mae twmpath isel y tu mewn iddo. Bu tri hengor, neu heneb hengoraidd ychwanegol, ychydig i’r gogledd, ger Sarn-y-bryn-caled, a safleoedd eraill ymhellach i’r dde yn Nyffryn Hafren, i’r gogledd yn Four Crosses a hefyd yn Nyffryn Tanat.  

<P><IMG SRC="9043323.jpg" ALIGN="left" HSPACE="10" VSPACE="5" ALT="Sarn-y-bryn-caled timber circle">
<P><EM>Chwith: Ailgynhyrchiad o gylch pren Sarn-y-bryn-caled wedi’r cloddio ym 1990 <SMALL>&copy CPAT cs90-43-323</SMALL></EM>

<H3><FONT COLOR="black">Cylchoedd pren</FONT></H3>
<P>Ni fydd cylchoedd pren, oherwydd eu natur, fyth yn goroesi fel henebion unionsyth, ac ni wyddys amdanynt ond trwy gloddio neu trwy ôl cnwd a welir mewn ffotograff o’r awyr. Gellir eu rhannu yn ddau grŵp, y cylchoedd yn y naill wedi’u codi fel henebion yn eu rhinwedd ei hunain, a’r cylchoedd yn y llall yn cynnwys safleoedd a ddarganfyddir o dan y crugiau crwn a fwriadwyd efallai yn strwythurau dros dro. Mae dau gylch pren hysbys yn Sir Drefaldwyn, un ymhob categori. Cylch Sarn-y-bryn-caled yw’r mwyaf adnabyddus, ac fe gloddiwyd hwn ym 1990 cyn torri Ffordd Osgoi’r Trallwng. Roedd gan y cylch dwbl o dderw a wynebai’r de olion dau gorfflosgiad yng nghanol y cylch canol. Roedd pedwar pen saeth fflint calchynedig yn gysylltiedig â’r prif gorfflosgiad, a’r dehongliad yw mai aberth oedd hwn a oedd yn cyfateb i rai tebyg yng Nghôr y Cewri. Roedd yr ail yn  gysylltiedig â ffiol neu lestr bwyd di-addurn. Darganfuwyd yr ail safle o dan grug crwn ar Fryn Caebetin, ger Ceri. 

<H3><FONT COLOR="black">Cylchoedd pydewau</FONT></H3>
<P>Dim ond nifer fechan o gylchoedd pydewau sydd wedi eu nodi yng Nghymru hyd yma, yn bennaf trwy olion cnydau neu mewn un achos, o adroddiadau dogfennol. Darganfuwyd chwe safle posibl yn Sir Drefaldwyn. Un yn unig o’r rhain, ger Sarn-y-bryn-caled, sydd wedi’i gadarnhau trwy gloddio. Darganfuwyd ail safle posibl yn Sarn-y-bryn-caled, ac eraill yn Lymore Park ger Trefaldwyn, Four Crosses, a dau safle yn Nyffryn Tanat. 

<H3><FONT COLOR="black">Cylchoedd cerrig</FONT></H3>
<P>Mae cylchoedd cerrig Cymru ymhlith y grwpiau henebion sy’n peri’r cynnwrf mwyaf. Eto, er eu hastudio’n helaeth, nid ydym yn deall yn llawn beth oedd eu rôl yn y gymdeithas gynhanesyddol. Credir yn gyffredinol eu bod yn dyddio o ddechrau’r Oes Efydd a thybir iddynt fod â swyddogaeth ddefodol. Maent i’w cael yn aml gerllaw henebion defodol ac angladdol eraill, megis rhesi cerrig, meini hirion a charneddi. Cofnodwyd pedwar safle ar ddeg posibl yn Sir Drefaldwyn, ac mae nifer o’r rhain wedi’u colli neu’u dinistrio. Mae’r cylchoedd sydd wedi goroesi yn llai ar y cyfan o ran diamedr, ac wedi’u ffurfio o gerrig bychain. Maent yn gysylltiedig fel arfer â safleoedd o’r un cyfnod fwy neu lai, megis y carneddau claddu a’r rhes o gerrig yn Rhos y Beddau, Llanrhaeadr-ym-Mochnant. 

<P>Saith safle yn unig sydd i’w gweld yn rhwydd erbyn hyn, gan gynnwys y ddau ger Llanrhaeadr-ym-Mochnant. Mae cylch Rhos y Beddau oddeutu 12.8m o ran diamedr ac mae tua 12 o gerrig i’w gweld, tra bod cylch Cwm Rhiwiau gerllaw yn hirgrwn ac yn mesur 10.4m wrth 10.5m. Mae dau gylch pellach gerllaw yng ngorllewin y sir yng Ngherrig Caerau, sydd yn 22.2 o ddiamedr ac yn Lled Croen yr Ych, sydd oddeutu 26m ar draws. Mae tri chylch wedi goroesi yn yr uwchdiroedd i’r gogledd o Garno, gan gynnwys y Capel, sef cylch o 54 o gerrig 26m wrth 23m, Llyn y Tarw, sef cylch o 39 o gerrig rhyw 19m o ddiamedr, a chylch cerrig bychan posibl yn Llanllugan. 

<H3><FONT COLOR="black">Rhesi cerrig</FONT></H3>
<P>Diffinnir rhes gerrig fel un neu fwy o resi paralel yn fras o dair neu fwy o gerrig unionsyth. Mae wyth rhes gerrig posibl yn y sir, gan gynnwys un heol ac un rhes ddwbl arall. Ar y cyfan, credir bod rhesi cerrig yn dyddio o ddechrau’r Oes Efydd, er y gallai’r rhodfeydd ddyddio o’r cyfnod Neolithig. 

<P><IMG SRC="cs003108.jpg" ALIGN="left" HSPACE="10" VSPACE="5" ALT="Carreg Llwyd stone row">
<P><EM>Chwith: Rhes gerrig Carreg Llwyd yn cael ei chloddio gan CPAT ym 2000 <SMALL>&copy CPAT CS02-21-12</SMALL></EM>

<P>Y rhes ddwbl yn Rhos-y-beddau yw’r rhes gerrig hwyaf, ac efallai y fwyaf adnabyddus yn Sir Drefaldwyn. Mae’n ffurfio rhodfa sy’n gysylltiedig â’r cylch cerrig cyfagos. Mae’n mesur oddeutu 60m o hyd, ac yn ymestyn o’r dwyrain i’r gorllewin, gyda 12 carreg yn weladwy erbyn hyn yn y rhes ogleddol, a 24 yn y rhes ddeheuol. Mae’r rhes ddwbl arall, yn Nhryfel, yn 10m o hyd, ac yn cynnwys wyth pâr o gerrig yn ymestyn o’r gogledd i’r de, gan orffen ger carnedd gladdu yn y pen gogleddol. Mae’r safle yn yr un ardal gyffredinol â rhes gerrig Mynydd Dyfnant lle ceir 10 o gerrig, sydd bellach mewn llannerch yn y goedwig. 

<P>Archwiliwyd rhes gerrig Carreg Llwyd ar rostir Trannon yn ddiweddar gan CPAT ac mae’n cynnwys rhes unigol o chwech neu saith o gerrig mawr yn ymestyn 21 m i’r gogledd o garreg fawr iawn orweddol mewn ardal lle ceir hefyd carnedd gylchog a sawl carnedd gladdu. Mae rhes gerrig Lluest Uchaf, i’r gogledd o Gaersws, yn rhes 12 m o hyd, sy’n ymestyn o’r gogledd i’r de ac yn cynnwys 11 o gerrig sy’n unionsyth neu’n orweddol. Yn ystod arolwg diweddar, daethpwyd o hyd i res fer o dair carreg ar ffiniau gorllewinol Sir Drefaldwyn, yn tremio dros Gronfa Ddŵr Nant y Moch. Mae’r safle mewn ardal sy’n llawn dyddodion mawn dwfn y cymerwyd samplau ohonynt yn ddiweddar gan Astrid Caseldine o Brifysgol Cymru, Llanbedr pont Steffan, a’r gobaith yw y bydd canlyniadau’r archwiliadau hyn yn datgelu gwybodaeth ynghylch llystyfiant a defnydd tir ar yr adeg y codwyd y rhes gerrig. Yn ne’r sir y mae’r ddau safle sydd ar ôl, ac nid oes cymaint o sicrwydd yn eu cylch. Yn Rhyd Hywel mae tair carreg orweddol yn awgrymu rhes sydd wedi’i dinistrio i raddau helaeth, ac yn Fuallt, mae’n bosibl fod dwy garreg 10 m ar wahân wedi bod yn gysylltiedig â cherrig eraill sydd bellach wedi diflannu. 

<H3><FONT COLOR="black">Meini hirion</FONT></H3>
<P>Diffinnir meini hirion fel cerrig sy’n sefyll ar eu pennau’u hunain, neu weithiau mewn parau, y tybir eu bod yn dyddio o’r Oes Efydd. Mae eu natur, fodd bynnag, yn anochel yn golygu bod modd drysu rhyngddynt â nodweddion diweddarach, fel cerrig ffiniau, pyst gatiau a physt rhwbio ac, wrth gwrs, mae’n eithaf posibl iddynt gael eu defnyddio at y dibenion hyn. Mae swyddogaeth meini hirion cynhanesyddol yn parhau i fod yn ansicr, er ei bod yn ymddangos eu bod yn nodi mannau arwyddocaol, ac mae’n bosibl eu bod yn dangos llwybrau neu ffiniau. 

<P><IMG SRC="cs976605.jpg" ALIGN="right" HSPACE="10" VSPACE="5" ALT="Maesmochnant standing stone">
<P><EM>Dde: Maen hir Maesmochnant <SMALL>&copy CPAT CS97-66-05</SMALL></EM>

<P>Cofnodwyd oddeutu 75 o feini hirion posibl yn y sir, llawer ohonynt erbyn hyn yn orweddol neu wedi diflannu. Er bod y rhan fwyaf ohonynt yn gerrig unigol, cofnodwyd parau o gerrig yng Ngharreg Wen yng ngorllewin y Sir, er nad oes ond un ohonynt ar ôl bellach, ac ym Mhantiau, ger Llyn Efyrnwy. Ym Maesmochnant, ger Llanrhaeadr-ym-Mochnant y ceir y garreg unigol fwyaf trawiadol sydd yn 3.6m o uchder, er bod y rhan fwyaf ohonynt rhwng 0.5m ac 1.5m o uchder. 

<P>Mae gwasgariad y meini hirion wedi’i grynhoi yn ardaloedd uwchdirol Sir Drefaldwyn, er bod eu lleoliadau yn awgrymu bod o leiaf rai ohonynt wedi’u codi fel nodwyr llwybr. Ym Mhen-y-bont-fawr, er enghraifft, mae dwy garreg, y naill i’w gweld o’r llall, ar hyd trac sy’n arwain at y bwlch rhwng dyffryn Tanat a Chwm Pennant. 

<H3><FONT COLOR="black">Gosodiadau cerrig</FONT></H3>
Term sy’n disgrifio trefniant o gerrig unionsyth na ellir mo’i adnabod yn rhwydd fel rhes gerrig, cylch cerrig nac unrhyw fath arall o henebyn megalithig amlwg yw ‘gosodiad cerrig’. Maent yn anodd eu diffinio, eu dyddio a’u dehongli, ac er bod chwe safle wedi’u categoreiddio fel rhai â gosodiadau cerrig, pedwar yn unig ohonynt sydd wedi goroesi, pob un yn amrywio yn sylweddol o ran golwg. Gorwedda dau safle ar Rostir Trannon mewn ardal sy’n gyforiog o henebion angladdol a defodol cynhanesyddol eraill o’r Oes Efydd, mae’r naill ger bryngaer Pen-y-gaer sy’n tremio dros Gronfa Ddŵr Clywedog, a’r llall yn ne’r Sir. 

<H3><FONT COLOR="black">Crugiau crynion</FONT></H3>
<P>Mae’r term crug crwn yn cwmpasu amrywiaeth o henebion angladdol o garreg a phridd y gallai arwyddocâd defodol arbennig hefyd fod yn perthyn iddynt. Fel y nodwyd uchod, henebion claddu dechrau’r Oes Efydd yw’r rhan fwyaf o’r safleoedd a gofnodwyd yn yr arolwg. Pan gloddir crugiau crynion, darganfyddir yn aml eu bod yn gorchuddio claddfeydd, naill ai’n gladdedigaethau neu’n amlosgiadau, mewn tyllau neu, fel sydd efallai yn fwy cyffredin mewn ardaloedd uwchdirol, cistiau â haen o gerrig o’u mewn. Gall natur, cynnwys a maint y carneddau amrywio’n sylweddol, er bod eu deunyddiau adeiladu yn aml yn adlewyrchu’r ddaeareg leol, fel bod safleoedd uwchdirol ar ffurf carneddau o gerrig, tra bod rhai ar y tir isel yn dwmpathau pridd fel arfer â ffosydd o’u hamgylch. Mae’r rhan fwyaf o safleoedd bellach yn ymddangos fel twmpathau syml o bridd neu gerrig, er bod gan nifer ohonynt nodweddion gwahaniaethol arwyddocaol. Mae rhai carneddau, a elwir yn ‘garneddau strwythuredig’, yn hynod oherwydd eu hadeiladwaith mwy manwl, efallai gydag ymylfeini neu rai wedi eu gosod ar eu hochr. Ceir enghreifftiau da o garneddau strwythuredig ar Corndon Hill, a hefyd yn Nhrelystan ar Gefn Digoll, lle datgelwyd strwythur manwl ag ymylfaen, gorchudd o dywyrch, ac isgarneddau bychain yn ystod y gwaith cloddio.  

<P><IMG SRC="cs040815.jpg" ALIGN="left" HSPACE="10" VSPACE="5" ALT="Round barrow">
<P><EM>Chwith: Dwy garnedd gladdu ar gopa Carn Biga yng ngorllewin Sir Drefaldwyn  <SMALL>&copy CPAT cs04-08-15</SMALL></EM>

<P>Mae’n bosibl nad henebion claddu yn bennaf mo’r carneddau cylchog sy’n cynnwys argloddiau cylch dyrchafedig ac yn amgáu rhan fewnol wastad, ac mae’n hawdd drysu rhyngddynt a chylchoedd cytiau, clostiroedd bychain crynion, cylchoedd cerrig ar arglawdd neu hyd yn oed carneddau sydd wedi’i hysbeilio’n ddrwg. Mae gwaith cloddio wedi dangos iddynt gael eu defnyddio ar gyfer defodau a oedd yn gysylltiedig â chladdu golosg a dyddodion eraill, a oedd efallai yn ategol i’r claddiadau, ac mai dim ond yn ystod cyfnod diweddarach o’u hanes unigol y rhoddwyd esgyrn dynol ynddynt. Mae’n bosibl mai’r arglawdd cylch 17.5 m mewn diamedr, gyda chlawdd 3 i 4m o led, ar Rostir Trannon, ger rhes gerrig Carreg Llwyd, yw’r enghraifft orau yn y sir. I orffen, ceir nifer o garneddau bychain a elwir yn ‘garneddau ymylfaen’ sydd fel arfer yn llai na 5m mewn diamedr, ac mae ganddynt ymylfaen allanol o gerrig anghymesur o fawr. Gall y rhain fod yn debyg eu golwg i’r carneddau cylchog bychain, gyda cheudod neu fan gwastad yn y canol, ac unwaith eto, gellir gweld sawl enghraifft dda ar Rostir Trannon. 

<P><IMG SRC="cs003036.jpg" ALIGN="right" HSPACE="10" VSPACE="5" ALT="Kerb cairn">
<P><EM>Dde: Carnedd ymylfaen fechan ar Rostir Trannon yn cael ei chloddio gan CPAT yn ystod 1990 <SMALL>&copy CPAT cs00-30-36</SMALL></EM>

<P>Cofnodwyd tua 354 o garneddau crynion neu rai y credir eu bod yn garneddau crynion ar amrywiol ffurfiau yn Sir Drefaldwyn. O’r rhain, mae 129 yn dwmpathau pridd a 162 yn garneddau o gerrig. 37 o garneddau strwythuredig, 13 o garneddau cylch, 12 carnedd ymylfaen ac un garnedd lwyfan yw’r gweddill. Maent yn amrywio’n fawr o ran maint. Mae 126 o safleoedd yn llai na 10m mewn diamedr, a 7 safle yn hynod fawr, gyda diamedr o dros 30m. Mae’n ymddangos bod tueddiad cyffredinol i’r safleoedd llai fod yng ngorllewin y sir, a’r safleoedd mwy fod yn y dwyrain, yn enwedig yn Nyffryn Hafren a’r cyffiniau. 

<P>Mae tueddiad pendant i grugiau crwn fod mewn lleoliadau amlwg, naill ai ar gopaon, cribau neu golion bryniau, neu mewn lleoliadau sy’n ymddangos fel pe byddent ar y gorwel pan welir hwy o’r dyffryn islaw. Mae hyn yn wir am 39% o leoliadau crugiau crwn. Ymhlith yr enghreifftiau gorau o garneddau ar gopa bryniau mae’r rhai ar y Glog, i’r de o’r Drenewydd, Cader Berwyn a Charn Gwilym yng ngorllewin y Sir. Mae’n amlwg bod llawer o’r carneddau ar y copaon yn tueddu i fod yn fawr, a’r bwriad oedd eu bod yn tra-arglwyddiaethu ar y gorwel, fel, er enghraifft, yn Nhas Eithin, sydd dros 3m o uchder ac yn nodwedd amlwg dros ben. Yn yr ardal o amgylch y Glog, ac i’r de o Ceri, mae nifer o grugiau wedi’u lleoli ar bwyntiau arwyddocaol yn y dirwedd. Mae Bryn y Glog rhwng tarddleoedd afon Miwl sy’n llifo tua’r gogledd-ddwyrain, nant Cwmrhiwdre sy’n llifo tua’r gogledd, ac Afon Ithon sy’n llifo tua’r de. Dyma welir hefyd yn Nau Dwmpath Ceri, lle mae’r twmpathau hefyd ar gyffordd tri gwahanfa ddŵr: sef afonydd Miwl, Ithon a Thefeidiad sy’n llifo tua’r de-ddwyrain. Mae’r safleoedd hyn yn nodi’n bendant y gwahanfeydd dŵr o bwys ac mae’n bosibl fod gan eu lleoliad a’u goruchafiaeth arwyddocâd tiriogaethol, gan fod y fan hon yn ffin sy’n nodi tir gwahanol berchnogion. 

<P><IMG SRC="cs003117.jpg" ALIGN="right" HSPACE="10" VSPACE="5" ALT="Trannon cist">
<P><EM>Dde: Cist fechan mewn carnedd ar Rostir Trannon, a gloddiwyd gan CPAT yn 2000 <SMALL>&copy CPAT CS00-31-17</SMALL></EM>

<H3><FONT COLOR="black">Cistiau</FONT></H3>
Fel arfer, roedd twmpath yn gorchuddio bron pob claddfa gynhanesyddol, eto gwyddys am gladdiadau cist syml ledled Cymru, yn enwedig mewn ardaloedd uwchdirol. Ni ddylai diffyg tystiolaeth sydd wedi goroesi i ddangos bod yna dwmpath dros ben y gladdfa fod yn arwydd nad oedd un yno yn wreiddiol, fodd bynnag. Cofnodir chwech o gistiau yn y sir, er na ellir adnabod yr un ohonynt yma ar lawr  bellach. 

<H3><FONT COLOR="black">Ffosydd crwn</FONT></H3>
<P>Gellir adnabod ffosydd crynion fel arfer o olion cnydau, neu weithiau yn ystod gwaith cloddio, ac maent yn cynnwys un neu fwy o ffosydd consentrig ac nid oes unrhyw dwmpathau amlwg wedi goroesi o’u mewn. Hyd yma, darganfuwyd 131 o ffosydd crwn yn sir Drefaldwyn trwy olion yn y cnydau, yn nyffrynnoedd Hafren a Thanat yn bennaf. Mae amrywiaeth sylweddol yn niamedr y ffosydd crynion, gyda’r rhan fwyaf yn mesur rhwng 10m a 30m mewn diamedr, er bod yna 9 o safleoedd llai, ac 18 ohonynt â diamedr o dros 30m. Mae’n debygol bod ffosydd crwn o’r maint hwn yn cynrychioli olion crugiau crynion a gafodd eu haredig, a gallai’r rhai mwy fod yn olion hengorau neu henebion hengoraidd. Darganfuwyd grwpiau arwyddocaol o ffosydd cylch yn Nyffryn Tanat, ym masn Caersws, yng nghymhlyg Sarn-y-bryn-caled, Four Crosses, Lôn Dyffryn ac yng Ngharreghofa yn Nyffryn Efyrnwy, lle ceir crynodiad o ffosydd crwn mawr hyd at 54m mewn diamedr. Hefyd ceir tystiolaeth sy’n awgrymu bod rhai safleoedd llai yn clystyru o amgylch un ffos gron fwy oedd, o bosibl, yn un bwysicach. Yn Four Crosses, er enghraifft, mae tri safle gyda diamedr o dros 30m gyda safleoedd llai wedi’u gwasgaru yn eu mysg, ac ym Manhadla yn nyffryn Tanat mae oddeutu pump safle â diamedr bychan mewn llinell fras oddeutu 60m i’r gogledd-ddwyrain o safle mwy.

</TD>
</TR>
</TABLE>

<!-- Start of StatCounter Code -->
<script type="text/javascript" language="javascript">
var sc_project=2285157; 
var sc_invisible=0; 
var sc_partition=21; 
var sc_security="d29060b2"; 
</script>

<script type="text/javascript" src="http://www.statcounter.com/counter/counter_xhtml.js"></script><noscript><div class="statcounter"><a class="statcounter" href="http://www.statcounter.com/"><img class="statcounter" src="http://c22.statcounter.com/2285157/0/d29060b2/0/" alt="blog counter" /></a></div></noscript>
<!-- End of StatCounter Code>

</BODY>
</HTML>
�