CPAT logo
Cymraeg / English
Adref Eto
Mynegai prosiectau
Henebion Angladdol a Defodol Cynhanesyddol

Henebion Angladdol a Defodol Cynhanesyddol yn Sir Faesyfed


Parhaodd yr arolwg Cymru gyfan o henebion angladdol a defodol cynhanesyddol ac, fel rhan o hyn, cwblhawyd yr arolwg o Sir Faesyfed yn ddiweddar. Fel or blaen, aed ati r gwaith er mwyn gwellar Cofnod o Safleoedd a Henebion (CSH), safoni termau, ac arolygu cyflwr presennol y safleoedd au statws cyfredol o ran gwarchodaeth.

Er bod llawer or safleoedd hyn yn enwog, maen syndod na chynhaliwyd arolwg cynhwysfawr o henebion y sir gyfan ers rhestren y Comisiwn Brenhinol ar Henebion Hynafol a Hanesyddol yng Nghymru yn rhan gyntaf yr ugeinfed ganrif, er y cynhaliwyd dwy astudiaeth fwy diweddar yn nwyrain Sir Faesyfed. Mae gwaith Chris Dunn yn darparu llawer o wybodaeth ddefnyddiol am yr ardal ir dwyrain o afon Ithon ac yn anad dim mae wedi caniatu inni gymharu maint y carneddi crynion a gofnodwyd yn y 1970au ac eto yn ystod yr arolwg diweddar. Yn aml mae hyn yn dangos pa mor gyflym y bydd aredig yn cwtogi ar daldrar twmpathau ac yn ehangu eu diamedr ymddangosiadol. Mae archwiliadau Alex Gibson ym Masn Waltwn yn arbennig o arwyddocaol gan eu bod wedi cynnwys archwiliadau manwl o nifer o safleoedd allweddol, ac mae clostir palis Hindwell ymhlith y mwyaf nodedig or rhain.

Map

Gwasgariad safleoedd angladdol a defodol cynhanesyddol yn Sir Faesyfed

Mae nifer o dueddiadau amlwg iw gweld yn nosbarthiad cyffredinol y safleoedd, ar amlycaf ywr crynodiad henebion ym masn Waltwn. Maer ardal wedi ei chydnabod ers amser hir yn rhywle sydd photensial archeolegol mawr, ac roedd y pridd ffrwythlon syn draenion dda yn cynnig amgylchedd deniadol ar gyfer anheddu or cyfnod Mesolithig ymlaen. Maen eironig, fodd bynnag, mair union amodau hyn ar ffaith eu bod yn ddeniadol ar gyfer amaethyddiaeth ywr bygythiad mwyaf ir adnodd archeolegol erbyn hyn. Mewn mannau eraill, mae crynodiad pendant yng ngogledd y sir ir dwyrain o Afon Ithon, a nifer fwy o henebion iw gweld yn gyffredinol yn yr ardaloedd uwchdirol. I ryw raddau, maen bosibl mai adlewyrchiad yw hyn o batrwm arolwg maes archeolegol blaenorol, sydd wedi canolbwyntio ar yr ardaloedd canlynol: ir dwyrain o ran uchaf afon Ithon, Fforest Clud, tiroedd comin ardal Glascwm, a Chwm Elan yn y gorllewin eithaf. Gallai hyn gyfrif yn rhannol am y prinder amlwg yn nifer y safleoedd yng ngogledd-ddwyrain y sir, lle ceir ardaloedd helaeth o dir uchel, a lle gellid bod wedi disgwyl gweld henebion angladdol a defodol cynhanesyddol.

Henebion claddu or Oes Efydd ywr rhan fwyaf or safleoedd y maer prosiect hwn yn eu cofnodi. Y carneddi crynion ar carneddi claddu ywr mwyaf niferus o bell, a nodwyd 276 o safleoedd hyd yma, sef 66% or holl henebion. Mae llawer o feini hirion hefyd, gyda 58 o safleoedd wediu cofnodi. Niferoedd cymharol isel sydd o fathau eraill o henebion megis meingylchoedd, cwrsws a rhesi cerrig.

CPAT photo CS02-17-10

Siambr feddrod Llys Cleirwy© CPAT CS02-17-10

Siambrau beddrodau

Mae siambrau beddrodau Cymru, syn cynnwys beddrodau cymunedol y ffermwyr Neolithig cynharaf, ymhlith y strwythurau hynaf o wneuthuriad dyn sydd wedi goroesi. Mae dau feddrod yn ne Sir Faesyfed y gwyddys amdanynt, yn Llys Cleirwy a Chwm Illa, yn ogystal dau safle posibl mewn mannau eraill. Daeth W E Griffiths o hyd i olion y siambr feddrod yn Llys Cleirwy ar gerlan uwchlaw Afon Gwy ym 1973. Maer twmpath sydd wedi goroesi tua 32m o hyd, or gogledd-ddwyrain ir de-orllewin, hyd at 16.5m o led a hyd at 1.1m o daldra. Mae olion un, neu efallai dwy siambr wedi goroesi mewn pant bas tuag at ben de-orllewinol y twmpath, lle ceir pedair llechen hyd at 1.6m o hyd a hyd at 0.5m o daldra. Yng Nghwm Illa, ger Rhos Goch, dwy garreg syth ar ymyl ogledd-orllewinol esgair isel ywr unig olion gweladwy o siambr feddrod bosibl, sydd efallai yn cynrychioli ochrau dwyreiniol a gorllewinol y siambr.

Henebion Cwrsws

Clostiroedd hir a chul ffosydd yw henebion cwrsws. Mae eu hochrau yn baralel, a phob pen wedii gau, ac mae cysylltiad rhyngddynt gweithgareddau defodol y cyfnod Neolithig. Yn aml mae cysylltiad gofodol rhyngddynt henebion angladdol neu ddefodol eraill yn y cyfnod Neolithig neur Oes Efydd Gynnar. Gwyddys am ddau henebyn cwrsws ym Masn Waltwn, y mwyaf or rhain yn Walton Green, yn ymestyn or de-orllewin ir gogledd-ddwyrain am 680m, ar llall yn Hindwell yn estyn am 465m o leiaf.

Meingylchoedd

Darn crwn o dir wedii amgu chlawdd, a ffos oi fewn (fel arfer) yw meingylch, ac maen bosibl mair rhain yw henebion seremonol enwocaf y cyfnod Neolithig diweddar. Un meingylch posibl yn unig a gofnodwyd yn y sir, yng Nghoed Mynach, ger Rhaeadr Gwy. Trwy ragchwilio or awyr y daethpwyd o hyd ir safle, sef olion cnydau crwn, eang rhyw 16m o ddiamedr, mynedfa bosibl ar yr ochr ogledd-orllewinol ac awgrym o ffos fewnol gul.

Clostiroedd palis

Adnabod dau glostir palis ym Masn Walton, o ganlyniad i rhagchwilio or awyr, oedd y darganfyddiad mwyaf arwyddocaol o bosibl yn y sir yn ystod blynyddoedd diweddar. Mae clostir Hindwell yn arbennig yn ddarganfyddiad hynod dros ben, yn amgu ardal o 35ha, syn golygu mai dymar clostir palis mwyaf ym Mhrydain o dipyn. Mewn cyd-destun Ewropeaidd, yr unig glostir mwy ywr enghraifft Neolithig gynnar yn Urmitz ar afon Rhine, ger Koblenz. Mae dau gyfnod o gloddio arbrofol wedi datgelu bod yr henebyn yn cynnwys perimedr ar ffurf cyfres o dyllau pyst yn croestorri, pob un ramp i mewn iddo. Roedd tyllaur pyst rhyw 2m o ddyfnder ar gyfartaledd, a byddent wedi cynnwys pyst rhyw 0.8m mewn diamedr y gallent fod wedi sefyll o leiaf 6m uwchben y ddaear (gan dybio bod o leiaf un rhan o dair o uchder y pyst dan ddaear). Daethpwyd o hyd i byst derw wediu golosgi yn y tyllau pyst, ac or rhain, olrheiniwyd y dyddiad radiocarbon, sef 2900-2800 neu 2700-2220 CC, a 2880-2800 neu 2780-2460 CC. Maer gofod rhwng y pyst yn dangos bod yna dri phostyn bob 5m, felly pe byddair cylchedd yn 2.35km, fe fyddai angen dros 1400 o byst i gwblhaur perimedr. Mewn ambell fan, roedd rhes ddwbl o byst yn ffurfior perimedr.

Map

Golygfa or awyr o ben gorllewinol clostir palis Hindwell yn dangos yr arc syn crymu o dyllau, gyda chlostir petryal bychan y tu allan© CPAT 94-c-0292

Llai na chilometr ir de o Hindwell, ac yn agos at bentref Waltwn, ceir rhes grom o dyllau mawr syn ffurfio cwadrant gogledd-orllewinol cylch tua 300m mewn diamedr; maen ymddangos ei fod yn gysylltiedig rhodfa o dyllau ir de-orllewin lle ceir dwy res baralel o bedwar twll ar ddeg 12m ar wahn a 75m o hyd. Maen ymddangos bod y cyfan yn debyg ir clostir Neolithig diweddarach yn Meldon Bridge, Peeblesshire. Yn ystod cyfnod o gloddio arbrofol gan YACP ym 1998, archwiliwyd un or tyllau, a datgelwyd twll postyn rhyw 4.3m o hyd a 2m o led, ar gyfer postyn 0.4m neu fwy mewn diamedr, a ramp ar un ochr iddo.

Cylchoedd tyllau

Ni ddaethpwyd o hyd ond i nifer fach yn unig o gylchoedd tyllau yng Nghymru hyd yma, a digwyddodd hyn yn bennaf o olion cnydau, neu yn un achos o gofnod dogfennol. Nodwyd dau safle posibl yn Sir Faesyfed, gan gynnwys safle olion cnydau yng Nghoed Mynach, a chyfeiriad or 19eg ganrif yn awgrymu safle ger Glascwm.

Cylchoedd cerrig

Mae cylchoedd cerrig Cymru ymhlith y grwpiau henebion mwyaf cynyrfiadol. Eto, er eu hastudion helaeth, nid ydym yn deall yn llawn beth oedd eu rl yn y gymdeithas gynhanesyddol. Credir yn gyffredinol eu bod yn dyddio o ddechraur Oes Efydd a thybir iddynt fod swyddogaeth ddefodol. Maent iw cael yn aml gerllaw henebion defodol ac angladdol eraill, megis rhesi cerrig, meini hirion a charneddi. Or saith, neu o bosibl wyth, safle posibl a gofnodwyd yn Sir Faesyfed, dim ond pedwar sydd wedi goroesi i unrhyw raddau, a chylch y Pedair Carreg ym Masn Waltwn ywr unig un syn drawiadol mewn unrhyw fodd. Er mai fel cylch carreg yr ystyrir yr henebyn hwn, mewn gwirionedd maen rhan o is-fath a elwir yn bedwar postyn, ac mae ganddo bedair o gerrig sylweddol eu maint yn mesur rhwng 0.9m a 1.55m o daldra. Maen un o ddim ond llond dwrn o gylchoedd cerrig pedwar post y tu allan i ardal y ffin rhwng Lloegr ar Alban, a dymar unig safle a gadarnhawyd yng Nghymru, er bod rhywrai wedi nodin betrus y gallai ail safle fodoli yn Henriw (81215), ger Pant-y-dwr . Yma, cofnodir presenoldeb maen hir unigol yn gysylltiedig henebyn arall sydd phedair carreg arall or fath, sef dwy garreg fawr a dwy garreg fach wedi eu gosod yn bedronglog neu Dau fraich a dau law. Codwyd y cerrig oddi yno yn y 19eg ganrif yn ystod y gwelliannau amaethyddol.

CPAT photo CS00-68-32

Cylch cerrig Pedair Carreg© CPAT CS00-68-32

Maen ymddangos bod gan gylch Chwe Charreg, ar Fryn Glascwm, yr enw hynod oherwydd ei fod wedi ei adeiladu or cylchoedd lleiaf o unrhyw gylch yn Sir Faesyfed. Nid ywr talaf ond 0.2m uwchlawr ddaear. Cynhaliwyd arolwg or cylch ym 1986 ac fe ddatgelodd procio ac archwilio dair ar hugain o gerrig yn ffurfio cylch cerrig eliptig 27m wrth 23.5m gydar echel ar linell or gogledd-orllewin ir de-ddwyrain. Maer cylch cerrig yn Gelli Hill, ir dwyrain o Hawau, yn mesur tua 22m mewn diamedr, ac wyth carreg yn unig sydd iw gweld erbyn hyn yn eu lle, er bod cerrig eraill wediu hychwanegu at yr ochr orllewinol yn ystod y cyfnod diweddar. Mae cylch cerrig Cefn Wylfre, ir de-orllewin o Glascwm, hefyd yn eliptig, ac yn mesur 23.8m wrth 22.5m. Darganfuwyd deuddeg o lechi sil bychain, ynghyd ag un glogfaen fwy yn folcanig ei gwreiddiau, er bod bylchau amlwg yn awgrymu bod rhai cerrig wedi mynd ar goll. Yng nghanol y cylch mae carnedd gron ffos fas oi hamgylch. Maer safleoedd sydd ar l mewn cyflwr gwael, neu nid ydynt yn hysbys ar wahn i mewn ffynonellau dogfennol ac nid oes modd hyd yn oed cadarnhau mai cylchoedd cerrig ydynt.

Rhesi cerrig

Diffinnir rhes gerrig fel un neu fwy o resi paralel yn fras o dair neu fwy o gerrig unionsyth. Mae deg o resi cerrig posibl yn ardal yr astudiaeth, a chofnodwyd bod tair or rhain wediu dinistrio neu wedi mynd ar goll. Maer enghreifftiau sydd wedi goroesi yn syml, heb unrhyw resi dwbl na rhodfeydd. Ar y cyfan, credir bod rhesi cerrig yn dyddio o ddechraur Oes Efydd, er y gallair rhodfeydd ddyddio or cyfnod Neolithig.

CPAT photo CS02-21-12

Rhes gerrig Tre-hesglog© CPAT CS02-21-12/10/4

Maer rhes hwyaf yn Sir Faesyfed, ym Mryn y Maen ir de-orllewin o Lanfihangel-Nant-Melan, 16.5m o hyd ac yn cynnwys pum carreg o rhwng 0.8m a 0.3m o daldra. Mae dwy or rhain bellach yn gorwedd. Ceir tair rhes gerrig yn yr ardal o amgylch Cronfeydd Dr Cwm Elan, ac mae enghraifft fwyaf trawiadol y sir iw gweld ym Rhosygelynnen, lle ceir llinell or dwyrain ir gorllewin 9.5m o hyd. Maer chwe charreg, tair ohonynt yn gorwedd, yn amrywio o ran eu taldra o 0.62m i 1.6m, er bod un garreg syn gorwedd yn 2.75m o hyd. Maer ddwy res arall rhywfaint yn llai, ar un yn Nhre-hesglog yn mesur 5.2m o hyd ac yn cynnwys tair, neu efallai bedair carreg yn agos at gist, ac mae rhes Esgair Penygarreg, ger Cronfa Ddwr Penygarreg, yn cynnwys tair carreg, ag un yn unig ohonynt yn dal i sefyll.

Mae dwy res gerrig yn agos at ben deheuol Bryn Gilwern rhwng Hawau a Llansanffraid-yn-Elfael, ill dwy cherrig anghymesur o fawr, dros 2m o daldra, ar un pen ir rhes. Mae un rhes yn cynnwys tair carreg syn ymestyn or gogledd ir de, ar llall yn ymestyn or dwyrain ir gorllewin ac yn cynnwys pedair carreg. Ir dwyrain o Lansanffraid-yn-Elfael, ym Mryn Twppa, ceir rhes 4.5m o hyd o dair carreg, yn ymestyn or dwyrain ir gorllewin yn fras, yn gysylltiedig yn agos charnedd.

Meini hirion

Dylid diffinio meini hirion fel cerrig syn sefyll ar eu pennauu hunain, neu weithiau mewn parau, y tybir eu bod yn dyddio or Oes Efydd. Mae eu natur, fodd bynnag, yn anochel yn golygu bod modd drysu rhyngddynt nodweddion diweddarach, fel cerrig ffiniau, pyst gatiau a physt rhwbio ac, wrth gwrs, maen eithaf posibl iddynt gael eu defnyddio at y dibenion hyn. Mae swyddogaeth meini hirion cynhanesyddol yn parhau i fod yn ansicr, er ei bod yn ymddangos eu bod yn nodi mannau arwyddocaol, ac maen bosibl eu bod yn dangos llwybrau neu ffiniau. Bydd rhai ohonynt yn allgreigiau chylchoedd cerrig, ac maen bosibl fod carreg fawr syn gorwedd ger cylch cerrig Gelli Hill yn un or rhain.

Cofnodwyd oddeutu hanner cant o feini hirion posibl yn y sir, a hanner yn unig syn parhau i sefyll. Gwyddys i bump ohonynt gael eu dinistrio, ni ddarganfuwyd naw ohonynt yn ystod yr ymweliadau diweddar, ac mae tair ar ddeg arall yn gorwedd. Er mai cerrig unigol ywr rhan fwyaf ohonynt, ceir parau yng Nghefn Llanerchi, yng Nghwm Elan, a Chwm y Saeson ger Pant-y-dwr, a dau br posibl arall, un yng Nghwm Elan eto ar llall ger Llanwrthwl. Maer pr yng Nghefn Llanerchi yn cynnwys y maen hir mwyaf yn Sir Faesyfed, syn 3.6m o hyd, er ei fod bellach yn gorwedd. Yn Neuadd Glan Gwy, syn tremio dros afon Gwy ger Bochrwyd, ceir y garreg unigol mwyaf trawiadol. Mae hin 2.35m o daldra, yn 1.35 o hyd ac yn 0.7m o drwch. Maer rhan fwyaf or cerrig, fodd bynnag, o faint mwy cymedrol. Mae rhai ohonynt mor fychan 0.4m o daldra, er bod taldra rhwng 0.9m a 1.5m yn fwy nodweddiadol. Yn gyffredinol maer cerrig yn adlewyrchur ddaeareg leol, ond maen ymddangos bod meini crwydr rhewlifol wediu defnyddio mewn ambell fan.

CPAT photo CS03-17-08

Maen hir nodweddiadol yn tremio dros Afon Gwy© CPAT CS03-17-08

Mae dosbarthiad y meini hirion yn dangos crynodiad arwyddocaol yng nghanol Sir Faesyfed rhwng Basn Waltwn a Llandrindod, ac nid oes ond ychydig o safleoedd yn y gogledd, a nifer wasgaredig yn y de ar gorllewin. Maen ymddangos y byddai eu lleoliad cyffredinol yn golygu bod yr awgrym bod o leiaf rhai ohonynt wediu codi i nodir ffordd yn fwy credadwy. Saif pum carreg yn agos at lwybrau syn croesir ucheldir, naill ai mewn bwlch, neu heb fod yn bell o fwlch, megis carreg Brunddel Felen ar y llwybr y maer ffordd o Raeadr Gwy i Gwm Ystwyth yn ei ddilyn erbyn hyn. Saif wyth carreg pellach mewn dyffrynnoedd afonydd, ac maen bosibl bod y rhain yn lwybrau o bwys yn y cyfnod cynhanesyddol. Awgrymwyd bod y meini hirion ym Masn Waltwn yn nodi dau lwybr syn fforchio o Burfa Bank, lle mae Nant Hindwell yn gadael y basn. Mae un llwybr canolog yn dirwyn tuar gorllewin at gylch cerrig y Pedair Carreg, yn dilyn Nant Summergil iw tharddle a thu hwnt, maen debyg, ar llwybr gogledd-orllewinol yn dirwyn tuag at Kinnerton.

Grwpiau o gerrig

Term syn disgrifio trefniant o gerrig unionsyth na ellir moi adnabod yn rhwydd fel rhes gerrig, cylch cerrig nac unrhyw fath arall o henebyn megalithig amlwg yw grwp o gerrig. Maent yn anodd eu diffinio, eu dyddio au dehongli, ac er bod pedwar safle wediu dosbarthu yn y modd yma, un yn unig a gadarnhawyd yn ystod ymweliadau maes diweddar, ym Mwlch y Fedwen ir dwyrain o Hawau.

Carneddi crynion

Maer term carnedd gron yn cwmpasu amrywiaeth o henebion angladdol o garreg a phridd y gallai arwyddocd defodol arbennig hefyd fod yn perthyn iddynt. Fel y nodwyd uchod, henebion claddu dechraur Oes Efydd ywr rhan fwyaf or safleoedd a gofnodwyd yn yr arolwg. Pan gloddir carneddi crynion, darganfyddir yn aml eu bod yn gorchuddio claddfeydd, naill ain gladdedigaethau neun amlosgiadau, mewn tyllau neu, fel sydd efallai yn fwy cyffredin mewn ardaloedd uwchdirol, cistiau haen o gerrig ou mewn. Gall natur, cynnwys a maint y carneddi amrywion sylweddol, er bod eu deunyddiau adeiladu yn aml yn adlewyrchur ddaeareg leol, fel bod safleoedd uwchdirol ar ffurf carneddi o gerrig, tra bod rhai ar y tir isel yn dwmpathau pridd fel arfer ffosydd ou hamgylch. Maer rhan fwyaf o safleoedd bellach yn ymddangos fel twmpathau syml o bridd neu gerrig, er bod gan nifer ohonynt nodweddion gwahaniaethol arwyddocaol. Mae rhai carneddi, a elwir yn garneddi strwythuredig, yn hynod oherwydd eu hadeiladwaith mwy manwl, efallai gydag ymylfeini neu rai wedi eu gosod ar eu hochr. Ceir enghraifft arbennig o dda yng Ngwarchodfa Natur Gilfach ir gogledd o Raeadr Gwy, lle gwelir carnedd 7m mewn diamedr gyda slabiau ar eu hochr yn ymylfeini hynod.

Maen bosibl nad henebion claddu yn bennaf mor carneddi cylch, syn cynnwys argloddiau cylch dyrchafedig ac yn amgu rhan fewnol wastad, ac maen hawdd drysu rhyngddynt a chylchoedd cytiau, clostiroedd bychain crynion, cylchoedd cerrig ar arglawdd neu hyd yn oed carneddi sydd wedii hysbeilion ddrwg. Mae gwaith cloddio wedi dangos iddynt gael eu defnyddio ar gyfer defodau a oedd yn gysylltiedig chladdu golosg a dyddodion eraill, a oedd efallai yn ategol ir claddiadau, ac mai dim ond yn ystod cyfnod diweddarach ou hanes unigol y rhoddwyd esgyrn dynol ynddynt. Gorwedd arglawdd cylch tua 14.5 m mewn diamedr, hyd at 3.5m o led a 0.5m o daldra ger pen dwyreiniol y Begwns, ac maen bosibl mai hon ywr enghraifft orau yn y sir. I orffen, ceir nifer o garneddi bychain a elwir yn garneddi ymylfaen sydd fel arfer yn llai na 5m mewn diamedr, ac mae ganddynt ymylfaen allanol o gerrig anghymesur o fawr. Gall y rhain fod yn debyg eu golwg ir carneddi cylch bychain, gyda cheudod neu fan gwastad yn y canol.

CPAT photo CS01-03-25

Un or carneddi mawr ar Fryn Bache, yn tremio dros Fasn Waltwn© CPAT CS01-03-25

Cofnodwyd tua 267 o garneddi crynion neu rai y credir eu bod yn garneddi crynion ar amrywiol ffurfiau yn Sir Faesyfed. Or rhain, mae 160 yn dwmpathau pridd a 82 yn garneddi o gerrig. 14 o garneddi strwythuredig, 10 o garneddi cylch ac un carnedd ymylfaen ywr gweddill. Er bod y rhan fwyaf o safleoedd rhwng 10m a 20m mewn diamedr, mae naw safle sydd dipyn yn fwy, gyda diamedr o dros 30m, pob un ohonynt ym Masn Waltwn. Maent yn cynnwys un safle eithriadol o fawr yn Knapp Mount sydd yn 4.5m o daldra. Ystyrid yn draddodiadol mai mwnt oedd hwn, a dadleuwyd y gallair safle fod yn dwmpath cynhanesyddol yn nhraddodiad Silbury Hill, Marlborough a Duggleby Howe.

CPAT photo CS02-21-13

Right: Tre-hesglog cist © CPAT CS02-21-13

Cistiau

Fel arfer, roedd twmpath yn gorchuddio bron pob claddfa gynhanesyddol, eto gwyddys am gladdiadau cist syml ledled Cymru, yn enwedig mewn ardaloedd uwchdirol. Ni ddylai diffyg tystiolaeth sydd wedi goroesi i ddangos bod yna dwmpath dros ben y gladdfa fod yn arwydd nad oedd un yno yn wreiddiol, fodd bynnag. Gwyddys am dair cist yn y sir. Aflonyddwyd ar bob un or rhain, ac nid oes capfaen yn gorchuddior un ohonynt bellach. Mae dau safle yn ucheldiroedd Cwm Elan, un ym Moelfryn sydd phedwar slab ymyl i ffurfio cist pendant yn mesur oddeutu 0.9m o hyd, 0.75m o led a 0.35m o ddyfnder, ar llall yn Nhre-hesglog tua 30m ir gogledd-gogledd-ddwyrain o res gerrig ac yn mesur 1.2m o hyd, 0.6m o led a 0.45m o ddyfnder. Maer trydydd safle ar ymyl y llwyfandir uwchdirol ir dwyrain o Afon Gwy ym Manc Dolhelfa, ac maen cynnwys tair carreg ymyl syn dynodi sgwr oddeutu 0.4m ar draws y tu mewn, gyda charreg yn gorwedd yn llorweddol wedii dadleoli ar y bedwaredd ochr.

Ffosydd cylch

Gellir adnabod ffosydd cylch fel arfer o olion cnydau, neu weithiau yn ystod gwaith cloddio, ac maent yn cynnwys un neu fwy o ffosydd consentrig ac nid oes unrhyw dwmpathau amlwg wedi goroesi ou mewn. Hyd yma, daethpwyd o hyd i 29 o ffosydd cylch olion cnydau yn Sir Faesyfed, ac fel y gellid disgwyl, maent iw cael yn yr iseldir yn gyffredinol mewn ardaloedd a ddefnyddir yn bennaf ar gyfer ffermio r a phorfa gwaelod y dyffryn. Maer rhan fwyaf or rhain (20 safle) o fewn Basn Waltwn, ac mae clwstwr o 3 safle ir gorllewin o Raeadr Gwy a allai fod yn arwyddocaol. Ceir amrywiaeth sylweddol yn niamedr y ffosydd cylch, rhwng 7.5m a 48m, ac eithrio ffos gylch Court Farm, sydd oddeutu 100m mewn diamedr. Maer safle hwn ger clostir palis Waltwn, ac yn yr un cae thri gwersyll gorymdeithio Rhufeinig, sydd wedi arwain at yr awgrym amgen y gallai hwn fod yn gyrus Rhufeinig. Er bod hwnnw yn arbennig o fawr, mae chwe ffos gylch arall diamedr o fwy na 30m. Maer rhan fwyaf, fodd bynnag, rhwng 10m a 20m mewn diamedr, ac nid oes ond pum safle rhwng 20m a 30m. Maen debygol bod ffosydd cylch or maint hwn yn cynrychioli olion carneddi crynion a gafodd eu haredig, a gallair rhai mwy fod yn olion meingylchoedd neu henebion meingylchol.

Casgliadau

Maer arolwg wedi dangos cyfoeth ac amrywiaeth gorffennol cynhanesyddol Sir Faesyfed yn eglur. Mae wedi darganfod bron i 400 o henebion angladdol a defodol, ac mae llawer ohonynt yn ddigon arwyddocaol ac mewn cyflwr digon da fel yr ystyrir eu bod o bwysigrwydd cenedlaethol. Mewn sawl ffordd, maen ymddangos bod yr henebion yn Sir Faesyfed yn debyg ar y cyfan ir rheiny mewn ardaloedd eraill a astudiwyd eisoes. Fel mewn mannau eraill, carneddi crynion a charnau a geir yn bennaf, ac ychydig yn unig a geir o fathau eraill o safleoedd, ar wahn i feini hirion. Mae hynodrwydd crynodiad henebion, yn enwedig safleoedd defodol, ym Masn Waltwn, yn un or nodweddion syn gosod Sir Faesyfed ar ei phen ei hun ar hyn o bryd, fodd bynnag. Er bod henebion cwrsws yn ymddangos fan hyn a man draw ar hyd a lled Cymru, ni wyddys am unrhyw glostiroedd palisad y tu allan ir sir, er bod enghreifftiau mewn mannau eraill o Brydain. Maer ffaith fod dau safle or fath yn yr ardal o amgylch Waltwn yn hynod, yn enwedig pan ystyrir mai un ohonynt ywr mwyaf ond un oi fath yn Ewrop. Does dim dwywaith bod hon yn ardal o bwysigrwydd mawr yn yr Oes Neolithig ar Oes Efydd, ac o ystyried bod ein gwybodaeth yn bell o fod yn gyflawn, ni all darganfyddiadaur dyfodol wneud dim ond atgyfnerthu pwysigrwydd Basn Waltwn.

Y gobaith yw y bydd y data a gesglir ac a gyfrennir at y CSH Rhanbarthol yn darparu sail defnyddiol ar gyfer astudiaethaur dyfodol a allai estyn ein gwybodaeth or cyfnod enigmatig hon ymhellach. Mae bwrw golwg frysiog hyd yn oed ar y mapiau gwasgariad yn datgelu bod diffyg ymddangosiadol yn nifer yr henebion a gofnodwyd yng ngogledd-ddwyrain y sir, sefyllfa sydd bron yn bendant yn adlewyrchur diffyg gwaith maes systematig yn yr ardal hon. Mae safleoedd na chofnodwyd mohonynt yn aros iw darganfod neu eu hadnabod wrth i fwy o waith maes gael ei gynnal, ac wrth i olion cnydau gael eu hadnabod, fel bod modd ystyried y crynodeb a geir yn yr erthygl hon yn ddatganiad ar un adeg benodol yn hanes y gwaith y gobeithir y bydd yn parhau.