Hynafiaethau Cludadwy a'r Ddeddf Drysor

Cynllun Cofnodi Hynafiaethau Cludadwy yng Nghymru

Bob blwyddyn ym Mhrydain mae miloedd lawer o wrthrychau archaeolegol yn cael eu darganfod, y rhan fwyaf gan bobl yn defnyddio synwyryddion metel ond hefyd gan bobl sy'n mynd am dro neu'n cloddio yn yr ardd neu'n gweithio. Ac eto dim ond cyfran fechan o'r darganfyddiadau hyn a welir byth gan amgueddfeydd neu gan archaeolegwyr maes, sydd yn golygu bod llawer o wybodaeth am ein gorffennol a allai fod o bwys yn cael ei cholli. Cynllun gwirfoddol yw’r Cynllun Hynafiaethau Cludadwy, ar gyfer cofnodi gwrthrychau archaeolegol y daw aelodau o’r cyhoedd o hyd iddynt yng Nghymru a Lloegr. Fe’i sefydlwyd i hybu cofnodi hapddarganfyddiadau ac i ehangu ymwybyddiaeth y cyhoedd o bwysigrwydd gwrthrychau o’r fath er mwyn deall ein gorffennol.

Yn dilyn cyflwyno’r Ddeddf Trysor newydd ym 1996, cydnabuwyd bod yna angen dybryd i wella’r trefniadau ar gyfer cofnodi’r holl ‘hynafiaethau cludadwy’ ac, o ganlyniad, fe sefydlwyd y Cynllun Hynafiaethau Cludadwy. Erbyn 2003, roedd y Cynllun wedi’i estyn i gwmpasu pob ardal o Gymru a Lloegr.

Dyma amcanion y cynllun

• Cynyddu gwybodaeth ynghylch hanes ac archaeoleg Cymru a Lloegr trwy gofnodi’n systematig gwrthrychau archaeolegol y daw’r cyhoedd o hyd iddynt.
• Codi ymwybyddiaeth ymysg y cyhoedd o werth addysgol darganfyddiadau archaeolegol yn eu cyd-destun, a hwyluso ymchwilio iddynt.
• Cynyddu cyfleoedd i’r cyhoedd fynd ati i ymwneud ag archaeoleg, a chryfhau cysylltiadau rhwng archaeolegwyr a’r rheiny sy’n defnyddio datgelyddion metel.
• Annog pawb sy’n dod o hyd i wrthrychau archaeolegol i sicrhau eu bod ar gael i’w cofnodi, a hybu arfer gorau ymhlith y rheiny sy'n dod o hyd iddynt.
• Diffinio natur a chwmpas cynllun ar gyfer cofnodi hynafiaethau cludadwy yn y tymor hir, amcangyfrif y costau tebygol a nodi adnoddau i alluogi rhoi hyn ar waith.

Pwy sy'n gysylltiedig â'r cynllun?

Beth ddylwn i wneud os deuaf o hyd i rywbeth?

Canolfannau adrodd lleol

• Ann Williams, Library, Information and Culture Service, Cyngor Bwrdeistref Sirol Conwy, Government Buildings, Dinerth Road, Bae Colwyn , LL28 4UL - Tel. 01492 575571
• Susan Dalloe, Swyddfa Gofnodion Sirol Sir Ddinbych, 46 Clwyd Street, Rhuthun, Sir Ddinbych, LL15 1HP Tel. 01824 708274
• Steve Grenter, Amgueddfa Bwrdeistref Sirol Wrecsam, Adeiladau'r Sir, Regent Street, Wrecsam, LL11 1RB Tel. 01978 317971
• Eva Bredsdorff, Amgueddfa Powysland, The Canal Wharf, Y Trallwng, Powys, SY21 7AQ Tel. 01938 554656
• Will Adams, Amgueddfa Sir Faesyfed, Temple Street, Llandrindod , Powys, LD1 5DL Tel. 01597 824513
• Nigel Blackamore, Amgueddfa Sir Frycheiniog, Captain's Walk, Aberhonddu, Powys, LD3 7DW Tel. 01874 624121

Cydlynydd Darganfyddiadau Hynafiaethau Cludadwy: Cymru

• Mark Lodwick, Cydlynydd Darganfyddiadau Hynafiaethau Cludadwy: Cymru, Department of Archaeology & Numismatics, Amgueddfa Genedlaethol Cymru, Parc Cathays, Caerdydd, CF1 3NP - Ffôn. 02920 573226.

Mae CPAT hefyd yn gweithredu fel canolfan adrodd a chofnodi ranbarthol ar gyfer y cynllun, ac os oes gennych unrhyw amheuaeth ynglyn â'r hyn y dylech ei wneud, neu os na allwch fynd i un o’r canolfannau hyn, bydd Swyddog ein Cofnod o’r Amgylchedd Hanesyddol, Jeff Spencer, yn hapus i’ch cynghori neu archwilio’ch darganfyddiadau.

• Ymddiriedolaeth Archaeolegol Clwyd-Powys, 7a Church Street, Welshpool, Powys, SY21 7DL - Ffôn. 01938 553670, e-bost jeff*at*cpat.org.uk.

Pa fath o ddarganfyddiadau y dylwn i roi gwybod amdanynt?

Yn y lle cyntaf, fe hoffem wybod am bopeth rydych chi wedi ei ddarganfod - nid yn unig wrthrychau metel neu bethau 'a allai fod yn ddiddorol'. Ymhen amser, mae'n debyg y byddwn yn peidio â chofnodi gwrthrychau modern ond fe hoffem wybod am bopeth yn y lle cyntaf, er mwyn medru amcangyfrif faint o wrthrychau sy'n cael eu darganfod yng Nghymru. Hoffem erfyn arnoch i adael i staff y canolfannau adrodd benderfynu a yw gwrthrych yn bwysig, yn enwedig os nad ydych yn sicr beth ydyw. Er enghraifft, fe allai eich tamaid o fetel diddim fod yn rhan o ingot o'r Oes Efydd a gallai fod o bwys archaeolegol. Mae darganfyddiadau eraill, fel fflintiau, crochenwaith a gwydr triniedig hefyd yn archaeolegol bwysig ac felly dylid eu dangos i staff y ganolfan.

Ers i'r Ddeddf Drysor gael ei chyflwyno ym 1997 (gweler isod), dylech gofio hefyd y byddwch yn torri'r gyfraith os na fyddwch yn rhoi gwybod am ddarganfod bron unrhyw wrthrych a wnaed o fetel gwerthfawr (gan gynnwys llawer math o ddarn arian) felly os ydych yn ansicr o gwbl... rhowch wybod amdano!

Sut bydd fy narganfyddiad yn cael ei gofnodi?

Efallai y bydd yn bosibl i'r ganolfan adrodd adnabod a chofnodi eich gwrthrychau yn y fan a'r lle, ac wedyn gellwch fynd â nhw gyda chi. Ond, gyda'ch caniatâd chi, mae'n bosibl y bydd y ganolfan adrodd eisiau tynnu ffotograff neu wneud darlun ohonynt neu geisio barn rhywun arall, ac felly byddant yn gofyn i chi adael y darganfyddiadau gyda hwy tra byddant yn gwneud hyn. Fe roddant dderbynneb i chi am unrhyw beth a adewir gennych.

Bydd yr holl wybodaeth a gesglir gan y ganolfan adrodd yn cael ei throsglwyddo i'r Cydlynydd Darganfyddiadau i Gymru a fydd yn ei chynnwys mewn data-bas a ddefnyddir gan gydlynwyr y cynllun. Bydd CPAT hefyd yn copïo peth o'r wybodaeth hon i'r Cofnod yr Amgylchedd Hanesyddol. Fel arfer, ni fydd gwybodaeth fanwl am leoliad y darganfyddiadau ar gael ond i gydlynydd y cynllun (Swyddog Cydlynu Darganfyddiadau yn Amgueddfa Genedlaethol Cymru), Cofnod o Safleoedd a Henebion Ymddiriedolaeth Archaeolegol Clwyd-Powys a chyrff statudol eraill fel Cadw a'r Comisiwn Brenhinol Henebion yng Nghymru, ac er ei bod yn bosibl y bydd unrhyw un o'r rhain eisiau defnyddio'r data o fewn eu cyrff eu hunain, ni fyddant yn gadael i unrhyw wybodaeth amdanoch chi nac am eich darganfyddiad fod ar gael i'r cyhoedd os nad ydych yn dymuno iddynt wneud hynny. Maes o law, efallai y bydd staff amgueddfa neu’r Ymddiriedolaeth am gyhoeddi gwybodaeth am y darganfyddiadau pwysicaf neu fwyaf anarferol y rhoddir gwybod amdanynt dan y cynllun, ond trafodir hyn yn drylwyr â darganfyddwyr/perchnogion yn gyntaf.

Y nod yw sicrhau bod cymaint o wybodaeth ag sy'n bosibl ar gael, gan ddiogelu safleoedd archaeolegol rhag difrod ar yr un pryd. Diogelir eich gwybodaeth bersonol dan y Ddeddf Diogelu Data (1998).

Fel arall, mae croeso ichi lawrlwytho a llenwi Ffurflen Cofnodi Gwrthrych CPAT. Anfonwch ffurflenni wedi’u llenwi, ynghyd â ffotograffau o’r arteffactau, trwy e-bost at Jeff Spencer (jeff*at*cpat.org.uk) neu drwy’r post ato yn CPAT.

Lawrlwytho Ffurflen Cofnodi Gwrthrych CPAT.

Fe fydd arnoch angen copi o Adobe Acrobat Reader i ddarllen ffeiliau PDF rhain. Cliciwch ar yr eicon Abobe ar y dde i lawrlwytho’r fersiwn ddiweddaraf o Adobe Acrobat Reader.

Y Ddeddf Drysor (1996)

Mae'r Cynllun Cofnodi Hynafiaethau Cludadwy a drafodwyd uchod yn gynllun hollol wirfoddol sy'n annog pobl i roi gwybod am eu darganfyddiadau. Fodd bynnag, dan Ddeddf Drysor 1996 mae'r gyfraith yn mynnu bod rhaid i bawb roi gwybod am Drysor neu'r hyn a allai fod yn Drysor yn eu barn hwy. Daeth y Ddeddf i rym ar 24 Medi 1997 gan ddisodli deddf gyffredin Trysor Darganfyddedig. Llundain

Gallu'r gyfan dilynol bod yn 'Trysor'

• Darn o aur neu arian cynhanesyddol
• Un neu fwy o dlysau Rhufeinig sy’n aur neu’n arian i bob golwg
• Un neu fwy o fodrwyau canoloesol sy’n aur neu’n arian i bob golwg
• Dau neu fwy o bennau bwyeill neu waywffyn yr Oes Efydd
• Dau neu fwy o ddarnau arian bath o aur neu arian a wnaed dros 300 mlynedd yn ôl
• Deg neu fwy o ddarnau arian bath o efydd a wnaed dros 300 mlynedd yn ôl
• Unrhyw beth arall y deuir o hyd iddo (neu a adawyd yn gynharach) gydag unrhyw rai o’r uchod
• Unrhyw aur a/neu arian o unrhyw oed a guddiwyd yn fwriadol y mae eu perchnogion (neu eu hetifeddion) yn anhysbys.

Nid yw un darn o arian bath y deuir o hyd iddo ar ei ben ei hun yn drysor, ond cofiwch y gallai darganfyddiadau a adawyd gyda’i gilydd yn wreiddiol fod wedi’u gwasgaru gan weithgaredd diweddarach.

Sylwch mai dehongliad CPAT o dermau'r Ddeddf Drysor yw’r uchod, er gwybodaeth yn unig; nid oes unrhyw statws cyfreithiol iddo. Gellir cael diffiniadau llawn a mwy o wybodaeth am Drysor a’r Ddeddf Trysor oddi wrth:

• Y Cydlynydd ar gyfer yr holl ddarganfyddiadau Trysor o Gymru, Adran Archaeoleg a Nwmismateg, Amgueddfa Cymru, Parc Cathays, Caerdydd, CF1 3NP - Ffôn 02920 573229
• Y dudalen sy’n rhoi crynodeb o’r Ddeddf Trysor ar wefan y Cynllun Hynafiaethau Cludadwy.

Os nad ydych yn sicr, y peth diogelaf mae'n debyg fyddai rhoi gwybod am eich darganfyddiad. Mae'n rhaid i chi roi gwybod i'r crwner dosbarth am bob Trysor a ddarganfyddir yn y dosbarth lle darganfyddir ef un ai o fewn 14 diwrnod ar ôl y diwrnod y daethoch o hyd iddo neu o fewn 14 diwrnod ar ôl y diwrnod y bu i chi sylweddoli y gallai fod yn drysor (er enghraifft, o ganlyniad i gael gwybod beth ydyw gan rywun arall). Ni fyddwch yn torri'r gyfraith trwy beidio â rhoi gwybod am ddarganfyddiad oherwydd nad ydych yn sylweddoli i ddechrau y gallai fod yn drysor, ond fe allech fod yn torii'r gyfraith os na rowch wybod amdano unwaith i chi gael gwybod mai trysor ydyw.

Mae'r rhwymedigaeth i roi gwybod am ddarganfyddiadau'n berthnasol i bawb. Gall methu rhoi gwybod am ddarganfyddiadau o'r fath, heb reswm da, arwain at garchar am hyd at dri mis neu ddirwy (£5000 ar hyn o bryd), neu'r ddau.

Gellwch roi gwybod am eich darganfyddiad i'r crwner yn bersonol, trwy lythyr, dros y ffôn neu drwy ffacs. Bydd y crwner yn anfon cydnabyddiath atoch ac fel arfer bydd yn dweud wrthych am fynd â'ch darganfyddiad i amgueddfa leol (ceir rhestr isod) neu gorff archaeolegol lleol (sef CPAT fel arfer yn ardal Clwyd-Powys). Bydd y corff sy'n derbyn yn rhoi derbynneb i chi. Er y byddant eisiau gwybod ble y daethoch o hyd i'r gwrthrych a manylion eraill amdanoch chi, bydd y wybodaeth hon yn gyfrinachol os dyna'ch dymuniad chi a'r tirfeddiannwr. Rhoddir gwybod i Gofnod o Safleoedd a Henebion Ymddiriedolaeth Archaeolegol Clwyd-Powys cyn gynted â phosibl, fel bod modd archwilio'r safle lle gwnaed y darganfyddiad gan archaeolegwyr os oes angen.

Os bydd un ai Amgueddfeydd & Orielau Cenedlaethol Cymru neu amgueddfa leol yn dymuno caffael y gwrthrych, bydd y crwner yn cynnal cwêst i benderfynu ai Trysor ydyw. Bydd y crwner yn rhoi gwybod am y cwêst i'r darganfyddwr ac i unrhyw berson cysylltiedig arall, a bydd ganddynt hawl i fod yn bresennol ac i holi tystion. Os penderfynir bod y darganfyddiad yn Drysor, rhoddir pris arno ar ran y Department of Culture Media and Sport (DCMS), gan bwyllgor o dystion annibynnol. Os nad oes gwrthwynebiad i'r pris a roddir, bydd y DCMS yn anfon anfoneb at yr amgueddfa sydd am gaffael y gwrthrych a phan dderbynnir y taliad fe delir gwobr i'r darganfyddwr. Pennir lefel y wobr hon gan y crwner ond ni bydd yn fwy na'r pris a roddir gan yr arbenigwyr annibynnol.

Os penderfynir nad yw'r darganfyddiad yn drysor, neu os nad oes ar unrhyw amgueddfa eisiau ei gaffael, yna fe'i diarddelir. Yna bydd y crwner yn rhoi gwybod i bawb sy'n gysylltiedig, fel perchennog y tir lle darganfuwyd y gwrthrych, am ei fwriad i ddychwelyd y darganfyddiad i'r darganfyddwr. Os na bydd gwrthwynebiad i hyn, fe ddychwelir y darganfyddiad.

Mae'n bosibl y bydd amgueddfeydd yn dal am gaffael gwrthrychau a ddychwelir i ddarganfyddwyr oherwydd eu bod o ddiddordeb lleol neu genedlaethol, ac efallai y byddant yn cysylltu â hwy gyda hyn mewn golwg; nid yw hyn o fewn amodau'r Ddeddf.

Crwneriaid lleol ardal Clwyd-Powys:

• J B Hughes, Coroner, Gittins McDonald, Marbel House, Overton Arcade, Stryd Fawr, Wrecsam, LL13 8LL - Ffôn. 01978 357775 Ffacs. 01978 368000 (ar ran Bwrdeistref Sirol Conwy, Sir Ddinbych, Sir y Fflint a Bwrdeistref Sirol Wrecsam).
• P Maddox, HM Coroner for Powys, Divisional Police Headquarters, Plas y Ffynnon, Cambrian Way, Brycheiniog, Powys, LD3 7HP - Ffôn. 07976 060987, Ffacs. 01874 620024, neu trwy'r 'wefan (ar ran Powys).

Canolfannau adrodd ardal Clwyd-Powys:

• Amgueddfa Llandudno, 17-19 Gloddaeth Street, Llandudno, Conwy, LL30 2DD Tel. 01492 876517
• Llyfrgell, Amgueddfa & Chanolfan Gelf y Rhyl, Church Street, Rhyl, Sir Ddinbych, LL18 3AA. Ffôn 01745 353814
• Llyfrgell, Amgueddfa & Oriel Sir Ddinbych, Hall Square, Dinbych , LL16 3NU Ffôn. 01745 816313
• Amgueddfa Bwrdeistref Sirol Wrecsam, Adeiladau'r Sir, Regent Street, Wrecsam, LL11 1RB Ffôn. 01978 297460
• Amgueddfa Powysland, The Canal Wharf, Y Trallwng, Powys, SY21 7AQ Ffôn. 01938 554656
• Amgueddfa Sir Faesyfed, Temple Street, Llandrindod , LD1 5DL Ffôn. 01597 824513
• Amgueddfa Sir Frycheiniog, Captain's Walk, Aberhonddu, Powys, LD3 7DW Ffôn. 01874 624121.

I gael gwybodaeth am ganolfannau adrodd yng Nghymru a Lloegr, gwelwch y dudalen cysylltiadau rhanbarthol ar wefan y Cynllun Hynafiaethau Cludadwy.

I gael gwybodaeth bellach a chyngor cysylltwch â Jeff Spencer (jeff*at*cpat.org.uk).