CPAT logo
Cymraeg / English
Tirwedd Hanesyddol
Dyffryn Llangollen
Map or ardal cymeriad hon
Mwy Ffotograffau

Nodweddur Dirwedd Hanesyddol

Dyffryn Llangollen: Dinas Brn
Cymuned Llangollen, Sir Ddinbych
(HLCA 1150)


CPAT PHOTO 1766-303

Bryn serth, conigol gydag adfeilion llwm, deniadol castell canoloesol o fewn amddiffynfeydd bryngaer gynhanesyddol syn tremio dros Langollen ac sydd iw gweld yn amlwg o bobman yn Nyffryn Llangollen.

Cefndir hanesyddol

Mae dwy fwyell socedog or Oes Efydd hwyr yn cynrychiolir dystiolaeth gynharaf o weithgaredd. Daethpwyd o hyd iddynt o fewn sawl can medr o gopar bryn, ac maen bosibl eu bod yn gysylltiedig chlirio coetiroedd yn gynnar neu ag amddiffyn pen y bryn. Mae copar bryn wedii goroni gan glawdd sengl ffos bryngaer o tua ddiwedd yr Oes Efydd neur Oes Haearn syn cwmpasu ardal dros 2 hectar, maen debyg gydag un fynedfa ar y de-orllewin. Oi faint ai osodiad, maen debygol ei fod yn cynrychioli canolfan lwythol leol bwysig yn y cyfnod cynhanesyddol diweddarach. Ychydig mwy syn hysbys am ei hanes cyn tua diwedd y 13eg ganrif, er fod Dinas Brn, heb amheuaeth, wedi parhau i ffurfio tirnod pwysig. Adeiladwyd castell canoloesol Cymreig o fewn y fryngaer gynharaf yn ystod y 1260au, gan Gruffudd ap Madog, arglwydd Powys Fadog, maen debyg yn ystod cyfnod o gynghrair thywysog Cymru, Llywelyn ap Gruffudd mae cynllun y castell yn debyg iawn i gastell Llywelyn or un cyfnod yn Nolforwyn yn nyffryn Hafren rhwng Y Trallwng ar Drenewydd. Mae lleoliad the isolated and almost impregnable fortress of Dinas Brn yn strategol bwysig, ac weithiau fei hystyrir next to the Breiddin, the strongest natural position in all the March. Mae ei leoliad yn golygu ei fod iw weld yn yr olygfa o bob cyfeiriad ac, heb amheuaeth, fei dewiswyd hefyd am ei arwyddocd symbolaidd. Fodd bynnag, am gyfnod cymharol fyr y bu unrhyw un yn meddiannur castell. Llosgodd ei amddiffynwyr Cymreig ef ym 1277 ai adael ir Saeson, ac er i fyddinoedd y Saeson ei feddiannu am gyfnod byr rhoddwyd y gorau iddo yn fuan ar l ir Brenin Edward orchfygu Cymru ym 1282, ac ni fu unrhyw arwyddocd milwrol iddo ers hynny. Ar un adeg roedd hwn yn ganolbwynt ffurfiol i Bowys Fadog, ac roedd yn symbol oi undod, ond roedd bellach i ddod yn segur, gan sefyll ar y ffin rhwng dwy arglwyddiaeth ar wahn Swydd y Waun, i chastell yn Y Waun, a Brwmffild ac Il, i chastell yn Holt.

Gwnaeth yr hynafiaethydd John Leland ymweld ag ef tua 1536 ac yn l ei ddisgrifiad roedd y castell Now all in ruin, sef barn a fynegwyd hefyd ar ddiwedd yr 16eg ganrif neu ddechraur 17eg ganrif mewn englyn gan y bardd Cymraeg Roger Cyffin. Ers i ddiddordebau hynafiaethol a diddordeb mewn mynd i weld golygfeydd ffynnu o ddiwedd y 18fed ganrif ymlaen, maer bryn wedi dod yn ddelw ddarluniaidd bwysig yn nyffryn Dyfrdwy. Meginwyd y diddordebau hyn gan gysylltiadau r prif gymeriad, sef yr herwr, yn y stori ramantus hanesyddol Eingl-Normanaidd Fouke le fitz Warin a oedd yn cynnwys gweithgareddau o fewn Chastiel Bran, a hefyd gan y gn serch or 14eg ganrif gan Hywel ab Einion Llygliw ir dywysoges Myfanwy a oedd yn byw yn y castell. Ailadroddwyd yr olaf or rhain gan y bardd Fictoraidd John Ceiriog Hughes yn y gn serch Myfanwy Fychan a enillodd y Goron Arian yn Eisteddfod Llangollen ym 1858. Daeth hon yn fodel ar gyfer caneuon serch Cymraeg yn ystod rhan olaf y 19eg ganrif. Maer lleoliad dramatig wedi parhau i fod yn ysbrydoliaeth i ysgrifenwyr diweddarach, gydar castell yn nodwedd o ran gynharaf nofel hanesyddol John Cowper Powys, sef Owen Glendower, a gyhoeddwyd ym 1940. Erbyn yr 1820au sicrhawyd bod ystafell ar gael o fewn yr adfeilion ar gyfer ymwelwyr, ac erbyn yr 1880au roedd bwthyn yn darparu lluniaeth. Roedd camera obscura, mewn strwythur wythonglog wedii orchuddio metel, yn darparu panoramas or cefn gwlad o amgylch, a pharhawyd i ddefnyddio hwn hyd yr Ail Ryfel Byd. Nid ywr mentrau masnachol yn bodoli mwyach, ac ers i Gyngor Sir Dinbych wneud gwaith atgyweirio ar y castell yn ddiweddar mae wedi dychwelyd ir cyflwr arunig, agored ir gwynt y gwelodd Leland ef ynddo o bosibl yn gynt yn yr 16eg ganrif.

Nodweddion allweddol y dirwedd hanesyddol

Bryn conigol ag ochrau serth syn cynnwys sil a lleidfaen Silwraidd, rhwng uchder o oddeutu 160-310 metr uwchlaw lefel y mr. Maer bryn wedii rannu yn nifer fach o leiniau mawr o dir, gyda choetir llydanddeiliog yn ei lawn dwf ar y llethrau ir dwyrain, y de ar gorllewin, a chyda glaswelltir a rhedyn ar y copa ac ar y llethrau ir gogledd, gyda rhai ardaloedd bychain o sgri.

Mae llwybrau ag arwyddbyst or de-orllewin ar gogledd-ddwyrain yn arwain trwy amddiffynfeydd pridd a cherrig nodedig y fryngaer i gopar bryn. Yma, maer castell Cymreig or 13eg ganrif yn dra amlwg gan goronir bryn, wedii adeiladu o sialau lleol gyda rhai addurniadau tywodfaen sydd wedi goroesi a gludwyd yma o bellach i ffwrdd.

Mae lleoliad y fryngaer ar castell yn y dirwedd wedi ffurfio delwedd ddarluniadwy bwysig yn Nyffryn Llangollen ers y 18fed ganrif, ac mae wedi dylanwadu ar safle, gorweddiad ac agwedd nifer o dai bonedd yn y dyffryn, gan gynnwys Plas Newydd, Dinbren Hall, a Tyn-dwr Hall.

Ffynonellau

Amgueddfa Llangollen 2003; Burnham 1995; Cofnod CPAT or Amgylchedd Hanesyddol; Davies 1929; Gwasanaeth Cefn Gwlad Sir Ddinbych 2003a; Fisher 1917; Hathaway et al. 1975; Hewitt 1977; Kemp 1935; King 1974; Musson 1994; Pennant 1773; Smith 1998; Stephens 1998; Thomas 1908-13

I gael gwybodaeth bellach cysylltwch os gwelwch yn dda ag Ymddiriedolaeth Archaeolegol Clwyd-Powys yn y cyfeiriad hwn neu ewch i wefan Cyngor Cefn Gwlad Cymru yn www.ccw.gov.uk.